Xã hội dân sự cần chủ động tìm hướng đi cho mình

Việt Nam đã xác định không chỉ hội nhập về kinh tế mà còn hội nhập sâu rộng và toàn diện với thế giới. Việt Nam không thể là một ốc đảo dị biệt. Việc phát triển xã hội dân sự phải được đặt trong bối cảnh đổi mới về chính trị và phải được nghiên cứu một cách khoa học. Chính vì vậy, câu hỏi đặt ra không phải là có thừa nhận xã hội dân sự hay không, mà là tiếp cận như thế nào cho đúng.
Đây là chia sẻ của Tiến sĩ Thang Văn Phúc, nguyên thứ trưởng Bộ nội vụ, trong cuộc họp thảo luận về xã hội dân sự được tổ chức bởi Nhóm làm việc về sự tham gia của người dân (PPWG) vào sáng ngày 24 tháng 11 năm 2011 tại Hà Nội. Theo TS. Thang Văn Phúc, các tổ chức xã hội là sản phẩm của quá trình lịch sử tự nhiên, ra đời đáp ứng nhu cầu tổ chức của các thành phần khác nhau trong xã hội. Do đó cần phải nhận thức đúng vai trò của các tổ chức xã hội, đặc biệt vai trò đảm bảo thực hành dân chủ, dân chủ hóa xã hội. Đồng tình với TS. Thang Văn Phúc, ông Vũ Quốc Tuấn, chủ tịch Hiệp hội làng nghề Việt Nam cho rằng xã hội dân sự là sự tất yếu của phát triển. Phát triển xã hội dân sự là phát huy quyền dân chủ của nhân dân trong quản trị đất nước nhằm khơi dậy nguồn lực của các thành phần kinh tế và sự cố kết của cộng đồng xã hội.
Theo Ông Đặng Hoàng Giang, chuyên viên nghiên cứu của Viện tư vấn phát triển (CODE), xã hội dân sự không phải là sản phẩm du nhập từ phương Tây mà đã tồn tại từ lâu đời và cùng phát triển qua các thời kỳ của dân tộc. Ví dụ các “làng cổ truyền” chính là “xã hội dân sự cổ truyền” tồn tại trước giai đoạn cuối thế kỷ 19. Nó đã góp phần vào điều tiết những vấn đề kinh tế, quản trị, tâm linh, giáo dục, mĩ học của cộng đồng. Trong thời kỳ giải phóng dân tộc, các tổ chức xã hội dân sự là một liên minh tin cậy của Đảng cộng sản. Trong thời kỳ sau đổi mới các tổ chức xã hội dân sự đang ngày càng phát triển, tham gia vào cung cấp dịch vụ công, xây dựng, giám sát và phản biện một số chính sách của nhà nước; mở ra các không gian mới, tính năng mới cho hoạt động cộng đồng.
TS. Andrew Wells-Dang, một nhà nghiên cứu độc lập, cho rằng xã hội dân sự rất đa dạng và có nhiều mô hình khác nhau được nhìn nhận trong giới học thuật, giới lập chính sách và ngay bản thân nội bộ các tổ chức xã hôi dân sự. Ở mô hình thứ nhất, “mô hình ba lĩnh vực”, xã hội dân sự có thể hiểu đơn giản như là những tổ chức hoặc thể chế tồn tại ngoài nhà nước và ngoài thị trường. Nếu theo mô hình này, thì xã hội dân sự Việt Nam còn yếu và thiếu. Còn mô hình “không gian ở giữa” thì cho rằng, xã hội dân sự là vùng đệm giữa nhà nước và cá nhân/gia đình. Theo mô hình này xã hội dân sự ở Việt Nam sẽ bao gồm tất cả các tổ chức chính trị, xã hội, các hôi nghề nghiệp, các tổ chức phi chính phủ… và như vậy thì xã hội dân sự ở Việt Nam khá mạnh. Còn mô hình “vòng tròn đồng tâm” thì nhấn mạnh đến “quá trình” hơn là “hình thức” khi cho rằng xã hội dân sự chính là quá trình xây dựng mạng lưới để yêu cầu nhà nước và các nhóm được ưu đãi trong xã hội chịu trách nhiệm về hành động của họ. Xã hội dân sự được hình thành khi các cá nhân chia sẻ bản sắc chung, mối quan tâm chung hoặc vấn đề chung cùng nhau hành động. Các cá nhân này có thể là người “của nhà nước” hoặc “người của thị trường” miễn là họ tham gia vào một quá trình nào đó với những người khác vì mục đích chung.
Tham gia thảo luận, nhiều đại biểu đã nhấn mạnh đến tầm quan trọng của xã hội dân sự trong việc xóa đói giảm nghèo và phát triển kinh tế xã hội. Những đóng góp của xã hội dân sự cần được nhà nước ghi nhận và xóa đi những “nghi ngại” đang còn tồn tại về xã hội dân sự. Nhiều đại biểu cũng đưa ra những sáng kiến nhằm kết nối và xây dựng các mạng lưới của các tổ chức xã hội dân sự nhằm tạo ra những phong trào hướng tới một xã hội công bằng, văn minh và tự do. Bà Mags Gaynor, Phó trưởng ban phát triển của sứ quán Ireland (Irish Aid) nhấn mạnh rằng các bài tham luận và các ý kiến đều cho thấy sự đa dạng, tính năng động và những đóng góp tích cực của xã hội dân sự Việt Nam. Theo bà, chủ đề về xã hội dân sự rất thú vị và có nhiều tranh luận, ngay cả ở Ireland và các nước châu Âu khác. Ở Việt Nam, bên cạnh sự cần thiết phải có khung pháp lý cho các hoạt động của xã hội dân sự, các tổ chức xã hội cũng cần chủ động xây dựng bộ qui tắc ứng xử cho mình.
Tổng kết cuộc họp, ông Lê Quang Bình, Viện trưởng viện nghiên cứu xã hội kinh tế và môi trường (iSEE) và Chủ tịch nhóm làm việc PPWG cho rằng xã hội dân sự đã đóng vai trò to lớn trong sự phát triển xã hội và giải phóng dân tộc. Nhà nước Việt Nam đã có gợi mở và thừa nhận vai trò của xã hội dân sự trong giai đoạn phát triển mới. Chính vì vậy, các tổ chức xã hội dân sự với vai trò là chủ thể cần tham gia tích cực vào quá trình hoàn thiện khung pháp lý cũng như chiến lược phát triển liên quan đến mình. Nhóm làm việc vì sự tham gia của người dân (PPWG) với gần 300 thành viên đăng ký là các tổ chức phi chính phủ Việt Nam, các tổ chức phi chính phủ quốc tế, các nhà tài trợ, các cá nhân nên đóng vai trò kết nối và chủ động tổ chức các diễn đàn, cuộc họp cũng như các sự kiện bàn về phát triển xã hội dân sự. Các kết quả thảo luận bổ ích từ cuộc họp sẽ được sử dụng để xây dựng chiến lược và kế hoạch hoạt động của PPWG trong ba năm tới.