Xã hội dân sự “bén duyên” cùng truyền thông

Khái niệm xã hội dân sự cho đến bây giờ vẫn còn rất xa lạ với đại đa số người dân Việt Nam. Theo nhận thức của chính quyền và truyền thông, hoặc những cá nhân “có biết” đến xã hội dân sự, khái niệm này hầu như luôn gắn liền với mác “nhạy cảm”. Vậy xã hội dân sự là ai? Thực chất họ có vai trò gì trong sự phát triển của đất nước? Vì sao các bộ phận khác có thái độ e dè với xã hội dân sự và làm thế nào để các tổ chức này có thể đưa hình ảnh đúng của mình đến công chúng?
Với nỗ lực hành động vì hình ảnh tích cực của xã hội dân sự trên truyền thông, Viện nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE) đã tổ chức một chuỗi hoạt động tại Hà Nội và TP.HCM từ 16/7 đến 9/10/2012 với sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự trên cả nước và báo chí.

Xã hội dân sự là ai?
Bỏ qua các định nghĩa, mô hình và các lý thuyết khác, nói đến xã hội dân sự, chúng ta có thể liệt kê tất cả các hình thức hoạt động phát triển không vì mục đích lợi nhuận do người dân tự thực hiện. Đó có thể là những hội nhóm có cùng sở thích, những nhóm thiện nguyện hoạt động không định kỳ. Xa hơn một chút đó có thể là các lễ lạc hội hè, các cộng đồng tín ngưỡng. Cuối cùng, các tổ chức phi chính phủ (NGO) là hình thức có tổ chức và sứ mệnh rõ ràng nhất của xã hội dân sự, nhưng nó vẫn không phát triển lệch khỏi cái gốc chung là nhu cầu làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn cho mình và cho mọi người của người dân.
Vai trò của xã hội dân sự
Là tiếng nói độc lập với chính phủ và các doanh nghiệp, xã hội dân sự không hoạt động vì mục đích chính trị và không chịu áp lực của yếu tố lợi nhuận. Các NGO chủ yếu hướng tới mục tiêu xã hội và quan tâm đến các vấn đề như phát triển dịch vụ công cộng (y tế, giáo dục…), chống đói nghèo, bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương (trẻ em, người khuyết tật, người bị bạo hành…), bảo vệ quyền bình đẳng cho các cộng đồng thiểu số (người dân tộc thiểu số, người đồng tính…). Đây là những hoạt động của nhóm NGO làm về phát triển. Ngoài ra còn có các NGO liên quan nhiều hơn đến chính trị như phản biện chính sách, hướng tới minh bạch, tuy đây là lĩnh vực còn rất khó khăn khi làm việc tại Việt Nam.
Trong lúc thị trường mải mê tìm kiếm lợi nhuận, thúc đẩy kinh tế, nhà nước bận rộn hoạch định chính sách, chăm lo ngoại giao quốc phòng, xã hội dân sự là một lực lượng đông đảo và đầy nội lực để cùng với nhà nước củng cố và phát triển xã hội. Đây là những khía cạnh tích cực trong hoạt động của ba bộ phận này trong một quốc gia. Tuy nhiên chính phủ có thể tham nhũng, lãng phí và ban hành chính sách không phù hợp đi ngược lợi ích người dân; thị trường có thể lũng đoạn kinh tế, tập trung tiền của vào một số nhóm người một cách phi pháp; xã hội dân sự có thể phản động gây rối dẫn đến những bất ổn trong quốc gia. Đây cũng chính là lý do vì sao ba bộ phận này cần được phát triển cân đối, hỗ trợ lẫn nhau, khống chế lẫn nhau và tạo nên tư thế kiềng ba chân vững chắc.
Hình ảnh của xã hội dân sự tại Việt Nam
Có một câu hỏi phổ biến là làm việc cho tổ chức phi chính phủ / phi lợi nhuận thì có được trả lương không. Chính suy nghĩ làm việc phi lợi nhuận đơn thuần chỉ là “cho không biếu không” đã dẫn đến nghi ngại về động cơ đằng sau sự cho biếu này. Mỗi công việc đều tạo ra giá trị cho xã hội và đem lại thu nhập cho người làm công việc đó. Những nhân viên của các tổ chức phi chính phủ cũng làm nghiên cứu, thực hiện dự án, tổ chức sự kiện, làm truyền thông và các hoạt động khác như các cơ quan nhà nước hay doanh nghiệp. Điểm khác ở đây là giá trị mà họ tạo ra không phải là những sản phẩm, dịch vụ hữu hình mà chính là những thay đổi tích cực được hình thành trong xã hội.
Theo một nghiên cứu của iSEE, hình ảnh của xã hội dân sự được phản ánh trên báo chí đa phần gắn liền với các hoạt động thiện nguyện và được đăng tải như những mẩu tin vô hồn. Sự thiếu vắng các bài phân tích sâu cho thấy công việc của xã hội dân sự đang làm chưa là đề tài hấp dẫn với truyền thông. Các hoạt động về phát triển cộng đồng, giám sát xã hội hoặc làm về quyền các nhóm thiểu số hầu như không được đưa tin. Như vậy, mặc dù báo chí nhìn chung ghi nhận tích cực về hình ảnh xã hội dân sự nhưng chưa sâu và chưa đầy đủ.
Tuy nhiên trên thực tế bản thân các tổ chức có rất nhiều câu chuyện hay mà khi được khơi gợi sẽ tạo nên mối quan tâm đáng kể cho truyền thông. Chuỗi hoạt động của iSEE “Kết nối truyền thông với xã hội dân sự” và “Truyền thông vì hình ảnh tích cực của các tổ chức xã hội dân sự Việt Nam” được tổ chức nhằm tìm ra nguyên nhân và cố gắng xóa bỏ khoảng cách này.
Đa số các tổ chức vẫn còn cho rằng làm việc với truyền thông là rất tốn kém và không có ngân sách cho việc này. Hơn nữa họ quan niệm “hữu xạ tự nhiên hương”, mình làm việc tốt thì không cần quảng bá. Thậm chí có tổ chức còn cố tình tránh xa truyền thông khi đã từng bị đăng tải không đúng thông điệp mình muốn đưa ra. Về phía báo chí, do thiếu thông tin nên không hiểu về xã hội dân sự. Ngay cả khi cần hỏi ý kiến độc lập về một vấn đề mà xã hội đang thảo luận báo chí cũng không biết tìm đến tổ chức nào. Sự chưa hiểu này còn khiến xã hội dân sự bị nhìn nhận là một đề tài nhạy cảm. Báo chí không thể cổ xúy cho xã hội dân sự mà chỉ có thể viết về các vấn đề xã hội dân sự đang làm. Một đặc điểm nữa của báo chí là họ cần câu chuyện cụ thể, một câu chuyện có gương mặt nhân vật thay vì “dự án của chúng tôi làm rất tốt và đã thay đổi cuộc sống người dân”. Không phải nhà báo nào cũng có đủ năng lực, tâm huyết và điều kiện để khai thác các đề tài hấp dẫn với công chúng từ những hoạt động của các tổ chức nếu không được bày ra sẵn. Các tổ chức đôi khi do quá quen với công việc của mình lại không nhận ra những câu chuyện hấp dẫn từ đó. Một bên trông đợi thưởng thức món ngon, một bên có nguyên liệu nhưng không biết cách chế biến, kết quả là bữa tiệc không đem lại sự hài lòng cho cả hai.
 
Phương pháp làm việc với truyền thông
Hoạt động vừa qua của iSEE đã giúp cho các tổ chức tham gia nhận thức được vai trò quan trọng của truyền thông trong việc thúc đẩy hiệu quả công việc của mình. Các tổ chức cho dù có tâm huyết và năng lực nhưng nếu hoạt động đơn lẻ sẽ không thể tạo nên thay đổi lớn trong xã hội như khi họ biết sử dụng sức mạnh của truyền thông để khơi dậy sự thảo luận của người dân. Các tổ chức cũng được tìm hiểu cơ chế thiết lập chương trình nghị sự của báo chí (setting agenda) để từ đó có chiến lược phù hợp khi muốn các vấn đề xã hội mình đang thực hiện được nhắc đến nhiều trong công chúng.
1. Truyền thông không phản ánh hoàn toàn chân thực thực tế xã hội mà nó chỉ chọn lọc và hình thành dư luận xã hội.
2. Những gì truyền thông cho là quan trọng và đưa lên với tầng suất cao sẽ dẫn dắt công chúng và dư luận tới suy nghĩ rằng đó là vấn đề quan trọng.
Truyền thông tạo ra chương trình nghị sự và sau đó sẽ trở thành chương trình nghị sự của công chúng. Nếu một vấn đề được truyền thông lựa chọn và làm nóng lên thì có thể tác động tới những người làm chính sách và tạo ra những quyết sách làm thay đổi xã hội.
Để tạo ra sự hấp dẫn cho đề tài của mình, các tổ chức cần khai thác các yếu tố khiến công chúng quan tâm:
1. Gây tò mò
2. Lạ và mới
3. Chính xác
4. Liên quan đến đa số
5. Bất ổn
Trong đó, việc sử dụng yếu tố bất ổn đặc biệt được nhấn mạnh. Theo các nghiên cứu trên thế giới, con người có xu hướng quan tâm đến những điều bất ổn vì họ luôn muốn được ổn. Công chúng sẽ luôn cần thông tin cho những vấn đề họ thấy có mối đe dọa cho đến khi sự bất ổn được giải quyết.
“Hẹn hò siêu tốc”
Sau khi hai nhóm đối tượng báo chí và các tổ chức xã hội dân sự được trang bị một số kiến thức nhất định về nhau, các buổi gặp gỡ đã được tổ chức với định dạng chương trình “hẹn hò siêu tốc”. Cuộc hẹn hò được sự quan tâm của rất nhiều nhà báo và các tổ chức. Tuy nhiên, số lượng đông đảo không tạo nên được sự thành công của chương trình trong buổi đầu tiên khi đa phần báo chí tham dự có xu hướng đi lấy tin thay vì thể hiện thiện chí muốn tìm hiểu về các nguồn tin tương lai này. Từ đó có thể khẳng định các tổ chức cần sẵn sàng hơn cho việc cung cấp thông tin tức thời khi truyền thông tìm đến vì đây đơn giản là cách truyền thông làm việc. Nhưng để thực hiện kế hoạch kết nối lâu dài, việc chọn lựa nhà báo phù hợp có năng lực và tâm lực là một trong những yếu tố then chốt để thành công. Điều này được minh chứng ở buổi gặp gỡ thứ hai khi có sự tham gia của một số nhà báo rất tích cực trong việc góp ý cho các tổ chức làm sao có thể phối hợp cùng nhau để có được những sản phẩm truyền thông chất lượng.
Sau cùng, các tổ chức đã ngồi lại với nhau để cùng đúc kết những kinh nghiệm rút ra sau chuỗi hoạt động.
1. Cần chủ động hơn và cung cấp thông tin sớm hơn (ngay từ khi dự án bắt đầu) để nhà báo có điều kiện theo sát sự kiện.
2. Có thói quen lưu giữ câu chuyện trải qua trong từng hoạt động để luôn có chất liệu cho báo chí khai thác.
3. Thông điệp truyền thông phải nhất quán và có thể được tuyên truyền bởi bất kỳ cá nhân nào trong tổ chức.
4. Phải xác định điểm khác biệt, sắc nét của tổ chức mình, tránh nêu các kết quả chung chung.
5. Không dùng những thuật ngữ chuyên môn khi mô tả về tổ chức.
6. Phát triển mối quan hệ sâu sắc với truyền thông. Duy trì mạng lưới các nhà báo, biết khẩu vị từng nhà báo.
Có tổ chức lần đầu tiếp xúc với truyền thông, có tổ chức đã có kinh nghiệm, nhưng tất cả đều thống nhất đây là quá trình đòi hỏi sự đầu tư nghiêm túc và lâu dài.
Bài viết tiếp theo