Thực trạng và giải pháp bảo tồn nghề thủ công truyền thống của người Mông

Xã Bản Phố nằm cách trung tâm thị trấn Bắc Hà 3 km theo hướng Tây Bắc, có diện tích tự nhiên là 1745ha với 630 hộ có 3209 nhân khẩu, trong đó người Mông có 509 hộ chiếm 99,027 %, còn lại là một số hộ người Tày, người La Chí. Đời sống kinh tế của người Mông ở đây vẫn chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp là chính, đời sống của đồng bào còn nhiều khó khăn.

Các ngành nghề thủ công truyền thống của người Mông ở Bản Phố ra đời và phát triển rất sớm với cơ cấu ngành nghề khá đa dạng và phong phú như: nghề dệt vải thổ cầm, thêu thùa may vá; nghề mộc; nghề đan lát; nghề nấu rượu; nghề rèn đúc..

Theo những người già trong làng kể lại, trước đây các ngành nghề thủ công truyền thống của người Mông ở đây phát triển rất mạnh, rộng khắp các bản làng và đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống của của người dân nơi đây. Tuy nhiên, trong những năm gần đây các ngành nghề thủ công truyền thống của địa phương đã có sự biến đổi mạnh mẽ, nhiều nghề đã bị mất hẳn như nghề dệt vải thổ đã mất cách đây vài chục năm, những người làm nghề rèn đúc cũng giảm nhiều so với trước là do nhiều nguyên nhân khác nhau.

Một trong những nguyên nhân chính là do các sản phẩm thủ công truyền thống của đồng bào làm ra không cạnh tranh được với các sản phẩm làm theo hình thức công nghiệp. Với phương thức sản xuất thủ công truyền thống để tạo ra được một sảm phẩm họ phải tốn rất nhiều thời gian, công sức dẫn tới chi phí giá thành cao, trong khi đó các sản phẩm được sản xuất theo phương thức công nghiệp ngày càng đa dạng về mẫu mã, chất lượng sản phẩm, giá thành thấp, người dân dễ dàng chọn mua các sản phẩm ở bất cứ đâu.

Mặt khác, các ngành nghề sản xuất thủ công truyền thống ở đây diễn ở phạm vi gia đình và phục vụ cho gia đình là chính, chưa mang tính hàng hoá cao và còn bị lệ thuộc vào yếu tố đầu ra cho sản phẩm. Các sản phẩm sản xuất ra không bán được sẽ không mang lại nguồn thu nhập cho gia đình dẫn tới họ không thiết tha với nghề nữa mà tự chuyển sang làm các nghề khác.  Lên khi nền kinh tế nước ta chuyển sang nền kinh tế thị trường nó đã tác động và làm biến đổi mạnh mẽ các ngành thủ công truyền thống của người dân địa phương.

Do vậy, việc lưu giữ và bảo tồn các ngành nghề thủ công truyền thống của đồng bào người Mông ở đây là một công việc rất khó khăn. Bởi xét ở góc độ nào đó, bảo tồn không có nghĩa là cố giữ những ngành nghề thủ công truyền thống đã có trước đây, những ngành nghề đã mất thì khôi phục lại mà chúng ta phải nhìn nhận ở nhiều góc độ khác nhau, cả về kinh tế, nhưng lại phải trú trọng đến yếu tố văn hoá truyền thống của tộc người.

Ở góc độ kinh tế thì ngay bản thân người dân địa phương họ đã có sự chuyển dịch. Những ngành nghề nào mang lại lợi ích cho họ thì sẽ được duy trì như nghề rèn đúc, nghề nấu rượu..còn ngành nghề không mang lại lợi ích cho họ thì sẽ bị đào thải theo quy luật tự nhiên như nghề dệt vải thổ cẩm.

Nhiều khi chúng ta cứ cố gắng tìm mọi cách để khôi phục như hỗ trợ vốn, kỹ thuật, thành lập các câu lạc bộ nhưng sau khi hết dự án thì ngành nghề cũng mất luôn. Như ở xã Bản Phố cách đây nhiều năm đã thành lập được câu lạc bộ dệt vải thổ cẩm, thêu thùa nhưng sau đó cũng không duy trì được. Cho nên, chúng ta phải nhìn nhận nó ở các góc độ văn hoá truyền thống của tộc người để mổ sẻ, giải quyết vấn đề thì mới đạt được hiệu quả.

Để bảo tồn các nghề thủ công truyền thống của Bản Phố chúng tôi đưa một số kiến nghị sau.

–  Cần phải đứng ở vị trí của người dân địa phương để nhìn nhận, đánh giá vấn đề này như thế nào, nó mang lại lợi ích gì cho họ. Lợi ích đó có thể là lợi ích về mặt tinh thần hoặc lợi ích về mặt kinh tế để từ đó họ đưa ra ý kiến của mình là có cần duy trì hay không cần duy trì một ngành nghề nào đó. Người dân là người đưa ra ý kiến, đồng thời cũng là người thực hiện những ý kiến đó và khi những mong muốn của họ được đáp ứng, được sự chia sẻ thì chắc chắn họ sẽ tìm cách để duy trì. Còn chúng ta áp đặt theo ý kiến của chúng ta, không quan tâm đến nguyện vọng của người dân thì chắc chắn sẽ thất bại.

–  Cần phải có sự chia sẻ thông tin: Việc chia sẻ thông tin là rất cần thiết, vì người dân địa phương còn rất hạn chế trong việc tiếp cận với nguồn thông tin từ bên ngoài như các chính sách của nhà nước với việc giữ gìn và phát huy các các ngành nghề thủ công truyền thống. Chia sẻ về kinh nghiệm, kỹ thuật, cách tạo vốn, tạo đầu ra cho sản phẩm…để những người làm nghề sẽ tự định hướng cho mình.

–  Cần chia sẻ và mặt lợi ích.

Đây là yếu tố rất cần thiết, tạo ra sự lành mạnh và công bằng giữa người dân địa phương với các đơn vị, tổ chức, cá nhân được hưởng lợi. Người dân thường rất thiệt thòi hơn so với các đơn vị, cá nhân được hưởng lợi khác như các thương lái, nhà buôn, các tổ chức…họ đang dựa trên vốn văn hoá, sức lao động của người đân để chuộc lời, tạo ra sự phát triển thiếu bền vững.

Hiện nay, Bản Phố đang được huyện Bắc Hà và tỉnh Lào Cai quy hoạch điểm thăm quan du lịch. Đưa các ngành nghề thủ công truyền thống như nghề nấu rượu, nghề dệt thành một sản phẩm phụ vụ phát triể du lịch. Nhưng khách du lịch đến bản phần lớn là xem những người thợ biểu diễn la chính, còn mua sản phẩm của người dân làm ra là rất hạn chế dẫn đến việc chia sẻ về lợi ích không đồng đều giữa các công ty nữ hành du lịch với người dân địa phương dẫn tới sự phát triển không bền vững.

–  Tìm được đầu ra cho sản phẩm.

Các sản phẩm thủ công truyền thống của người Mông ở Bản Phố sản xuất ra mới chỉ dừng lại ở việc phục vụ cho đời sống lao động sản xuất và sinh hoạt của gia đình là chính như nghề rèn đúc, nghề dệt, nghề thêu…và một số sản phẩm đã dần tìm được thương hiệu của mình và phát triển mạnh như nghề nấu rượu. Nhưng thị trường lại rất bấp bênh, không ổn định đã ảnh hưởng rất lớn đến việc mở rộng và duy trì ngành nghề này.

Vì người dân vẫn còn rất hạn chế và lúng túng trong việc tìm đầu ra cho sản phẩm lên phải có sự tham gia của các cấp các, ngành của chính quyền địa phương, đặc biệt là của các công ty nữ hành. Vì hiện nay họ mới chỉ biết khai thác các ngành nghề thủ công truyền thống của địa phương để phục vụ cho phát triển du lịch như lại thiếu sự đầu tư, chia sẻ với người dân là những người trực tiếp tạo ra các sản phẩm để phục vụ khách du lịch.

– Tạo được sự đồng thuận với người dân.

Mọi vấn đề quy hoạch, phát triển, bảo tồn và khai khác các sản phẩm thủ công truyền thống phải nhận được sự đồng thuận, hưởng ứng của người dân địa phương thì kế hoạch mới có hiệu quả. Chúng ta cần tránh sự áp đặt của chúng ta lên người dân mà chúng ta phải luôn tôn trọng những ý kiến của người dân, mọi công việc đều do họ quyết định, còn chúng ta chỉ là người tư vấn, định hướng cho họ. Có vậy thì việc bảo tồn các ngành nghề thủ công truyền thống của người Mông ở đây mới đạt hiệu quả./.

Theo Hoàng Linh (Báo Sức Khỏe và Đời Sống)