Khát khao con chữ của mình: Tiếng nói của cộng đồng người Mông

Sáng ngày 13/12/2014, iSEE phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai tổ chức hội thảo “Chữ Mông ở Việt Nam: Thực trạng sử dụng, phổ biến và vai trò trong bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc” tại thành phố Lào Cai. Buổi chiều cùng ngày, đoàn nhà báo từ Hà Nội đã cùng nhóm nghiên cứu chữ Mông về tìm hiểu thực tế tại huyện Sa Pa.

 

Chữ Mông quốc tế có nhiều lợi thế

Tại hội thảo, nhiều luồng ý kiến đa chiều đã được nêu lên xoay quanh vấn đề nên đưa chữ Mông quốc tế hay chữ Mông Việt Nam vào giảng dạy và phổ biến chính thức ở Việt Nam. Trong đó, đa số các đại biểu và nhà nghiên cứu ủng hộ chữ Mông quốc tế vì những ưu điểm không thể phủ nhận: dễ viết, dễ học, dễ phổ biến, tiết kiệm được chi phí… Phản biện lại ý kiến cho rằng chữ Mông quốc tế là “chữ của đạo Tin Lành”, là chữ nước ngoài không phải chữ của ta, một số đại biểu cho rằng chúng ta cần phân biệt rạch ròi giữa chính trị và ngôn ngữ, bản thân con chữ không xấu, chỉ có ta dùng nó vào mục đích xấu mà thôi. Không phải chính chữ phổ thông mà chúng ta đang sử dụng cũng do các cha xứ mang đến hay sao?
Ông Lầu Văn Chinh, Phó trưởng Phòng An ninh Xã hội (PA88), Công an tỉnh Thái Nguyên nếu ra ý kiến: “Chúng ta luôn lo rằng là chữ Mông Latin sẽ ảnh hưởng về chính trị. Nhưng dân tộc Mông có trước, tôn giáo có sau, chữ viết chỉ là ký tự, ký hiệu thôi.”
Ông Thào A Só, Tỉnh ủy viên, Bí thư huyện ủy Huyện Yên Châu, Sơn La cho biết thêm: “Chữ Mông Việt Nam ở địa bàn Sơn La của chúng tôi cũng không phát triển được. Âm ngữ nó không thống nhất nên ở Sơn La hầu như không học, chỉ còn 100 người biết cái này thôi, rất là ít. Chữ Mông Latin ở Sơn La hầu hết 12 huyện thị thì trên 80% người Mông biết chữ Mông Latin rồi. Chúng ta không công nhận thì dân họ cũng công nhận và tự học rồi.”
Tìm hiểu sâu hơn, người Mông hiện nay có 5 phương ngữ khác nhau: Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Đỏ, Mông Đen, Mông Xanh. Tuy nhiên, các phương ngữ của những người Mông này không có sự khác biệt nhiều lắm nhưng chữ Mông Trắng (chữ Mông quốc tế) vẫn được sử dụng phổ biến nhất ở Việt Nam và nhiều nước trên thế giới bởi hầu hết người Mông trên thế giới đều thuộc ngành Mông Trắng. So với tiếng Mông thuộc các ngành khác, tiếng Mông trắng nhẹ hơn, dùng đơn giản hơn, do đó nói được dễ hơn, nhanh hơn…

Vì sao chữ Mông Việt Nam đang dần biến mất?

Nguyên nhân chính khiến chữ Mông Việt Nam hiện nay không được người dân sử dụng và phát triển, vì chữ Mông Việt Nam vẫn còn một số khiếm khuyết gây khó khăn cho người sử dụng. Hệ thống chữ này có quá nhiều kí hiệu ghi các biến thể khác nhau của một âm vị, có kí hiệu ghi một số âm chỉ có ở từ vay mượn, chỉ tồn tại ở một số vùng hoặc chỉ có một số người phát âm được, còn đa số người Mông lại không hề biết đến. Một khiếm khuyết khác làm cho nhiều người Mông băn khoăn là về cách biệt quá xa giữa chữ Mông với chữ Quốc ngữ, biểu hiện ở chỗ chữ Mông sử dụng chữ cái để ghi thanh điệu, việc này khiến cho người sử dụng có những nhầm lẫn trong việc phân biệt chữ cái ghi âm với chữ cái ghi thanh điệu…
Trước đa số những ý kiến ủng hộ chữ Mông quốc tế, vẫn còn số ít đại biểu kiên định mong muốn chữ Mông Việt Nam được lựa chọn để phổ biến rộng rãi, tiêu biểu là nhà văn Mã A Lềnh, ông yêu cái chữ Mông bác Hồ, được nhà nước dạy cho bà con từ những năm 1950, cái chữ vẫn được ông dùng trong việc lột tả cái hồn cái tình chân chất trong tấm lòng của người Mông trong các trang viết của mình từ trước đến nay. Ông bày tỏ: “Tôi vẫn cứ bảo thủ với mình rằng chữ Mông Việt Nam tiếp thu các phương ngữ tiếng Mông của quốc tế, rồi các chữ Mông đã xây dựng ở quốc tế và đưa vào Việt Nam, cho người Mông Việt Nam. Chữ Mông Việt Nam vẫn là chữ Mông tiến bộ nhất. Chữ này mai một chẳng qua vì cuộc sống của ta khó khăn, vì nhà nước không quan tâm, không đầu tư, không có biện pháp phổ biến, truyền dạy…”

Quyển sách ghi lại những bài dân ca của người Mông
Người Mông đang đứng trước hiện trạng có sách trong tay mà không đọc được

Lựa chọn của người Mông
Từ tháng 9/2013 đến tháng 6/2014, Viện iSEE phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai tiến hành nghiên cứu “Thực trạng sử dụng và giáo dục chữ Mông và nhu cầu học chữ Mông của người dân thôn Giàng Tra”. Đặc biệt, đây là nghiên cứu được thực hiện bởi chính những người Mông tại địa bàn, được cộng đồng đề cử, với vai trò là nhóm nghiên cứu địa phương, bên cạnh sự hỗ trợ từ các nghiên cứu viên đến từ iSEE và sở VH-TT-DL Lào Cai.
Kết quả của cuộc nghiên cứu này cũng đã được chia sẻ trong buổi hội thảo bởi đại diện iSEE và chính những anh chị người Mông trong nhóm nghiên cứu. Hội thảo thực sự ấn tượng với những chia sẻ của chị Hạng Thị Sa, khi mạnh mẽ nói lên tiếng nói của người Mông nơi mình sống: “Người già bảo là chữ Mông hồi xưa có học nhưng bây giờ quên hết rồi. Những người 35, 45 tuổi cũng bảo là không nhìn thấy, không biết. Chữ Mông quốc tế thì dễ hiểu, dễ nghe, trên mạng có, băng đĩa có. Người Trung Quốc, người Mỹ, người Pháp… được sử dụng chữ viết của họ, vậy tại sao người Mông chúng tôi lại không được học?”

Tiếng nói và chữ viết là một trong nhiều yếu tố thiết yếu góp phần xác lập, cấu thành một dân tộc. Không chỉ là phương tiện giao tiếp, tiếng nói, chữ viết còn là một trong những đặc trưng văn hóa vô cùng quan trọng, góp phần phản ánh, lưu trữ quá trình văn hóa tộc người. Nguyện vọng được học cái chữ của mình để ghi lại những bài cúng, tiễn đưa người đã khuất, những bài khấn tổ tiên, những bài hát, làn điệu Mông thực sự luôn thôi thúc trong lòng người Mông.
Tổng hợp các luồng ý kiến từ hội thảo, TS Trần Hữu Sơn, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai cho biết Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai sẽ cùng với Viện Nghiên cứu, Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE) nghiên cứu để đưa tiếng Mông quốc tế vào giảng dạy tại một số mô hình thí điểm ở Sa Pa trong năm tới.

Sau hội thảo, Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE) đã tổ chức một chuyến đi thực địa cho các nhà báo, phóng viên về địa phương để tìm hiểu đặc thù văn hóa, xã hội và vai trò của tiếng nói, chữ viết trong việc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mông tại thôn Giàng Tra, xã Tả Phìn, Sa Pa. Ở đây các nhà báo đã thu lượm được nhiều thông tin thực tiễn, về mối quan hệ giữa chữ Mông quốc tế với tôn giáo, với chính quyền và những khó khăn có thật khi muốn tiếp cận và học chữ Mông quốc tế của bà con.

Đoàn nhà báo thực địa đi tìm hiểu chữ Mông ở Việt Nam do iSEE tổ chức

Đoàn Thanh Ngân