Gỡ mác “nhạy cảm” cho chữ Mông quốc tế

Theo các nhà ngôn ngữ học và theo đánh giá của nhiều người Mông ở Việt Nam, bộ chữ Mông quốc tế đơn giản, dễ học, ký âm chính xác tiếng Mông, và có thể sử dụng được ở tất cả các nhánh Mông. Vì những ưu điểm đó, bộ chữ Mông quốc tế đã trở nên phổ biến trong hầu hết các cộng đồng người Mông ở Việt Nam. Tuy nhiên, vì lý do “nhạy cảm”, bộ chữ này vẫn chưa được công nhận, gây khó khăn trong việc học và sử dụng chữ viết của đồng bào Mông.

Theo kết quả điều tra do Ủy Ban Dân Tộc (UBDT) thực hiện năm 2014 về thực trạng sử dụng chữ Mông ở các tỉnh Yên Bái, Lai Châu, Điện Biên, Hà Giang và Cao Bằng, gần 62% trong số 400 người được phỏng vấn biết chữ Mông. Trong số những người biết chữ Mông, có gần 69% biết chữ Mông quốc tế, nhưng chỉ 18,5% biết chữ Mông Việt Nam. Bên cạnh đó, khoảng 86% muốn học chữ Mông, trong đó hơn 24% muốn học chữ Mông Việt Nam, nhưng có tới gần 76% muốn học chữ Mông quốc tế. Kết quả điều tra năm 2013 do UBDT thực hiện tại Lào Cai, Sơn La và Nghệ An cũng cho kết quả tương tự

Sức sống tự nhiên của chữ Mông quốc tế

Nghiên cứu năm 2013-2014 của cộng đồng người Mông ở thôn Giàng Tra, xã Tả Phìn, Sa Pa (phối hợp thực hiện với iSEE và Sở Văn hóa – Thể thao – Du lịch Lào Cai) cho thấy người dân ưa chuộng chữ Mông quốc tế hơn vì loại chữ này “dễ học hơn”, “đọc lên nghe hay hơn”. Hơn nữa, vì chữ Mông quốc tế có nhiều người biết – cả trong nước và nước ngoài – nên nếu học thì sẽ có thể mở rộng giao lưu, học hỏi, buôn bán. Bên cạnh đó, nguồn sách báo, thông tin, băng đĩa bằng chữ Mông quốc tế với nội dung giáo dục, giải trí hấp dẫn, bổ ích cũng khá dồi dào cả trên thị trường và trên Internet, dễ tiếp cận đối với bà con.

Các nghiên cứu viên thôn Giàng Tra đang xây dựng bảng hỏi cho nghiên cứu của cộng đồng về chữ Mông (tháng 1/2014)
Các nghiên cứu viên thôn Giàng Tra đang xây dựng bảng hỏi cho nghiên cứu của cộng đồng về chữ Mông (tháng 1/2014)

Trái với chữ Mông quốc tế, chữ Mông Việt Nam, mặc dù là bộ chữ chính thức của người Mông ở Việt Nam, lại không thông dụng vì những lý do như “khó viết, khó hiểu” và “không còn nhiều người sử dụng, nếu có học cũng không giao lưu được với ai”. Ở thôn Giàng Tra cũng như ở nhiều cộng đồng người Mông khác, chỉ một số người lớn tuổi (trên 50 tuổi) được dạy từ xưa là biết loại chữ này. Thanh niên hầu như chỉ nghe đồn, chứ chưa bao giờ tận mắt nhìn thấy chữ Mông Việt Nam. Phát biểu tại hội thảo ngày 18/6/2014 công bố kết quả nghiên cứu của UBDT và cộng đồng thôn Giàng Tra về thực trạng sử dụng chữ Mông, Giáo sư Nguyễn Văn Lợi, nguyên Phó Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học, cho biết bộ chữ Mông Việt Nam được xây dựng vào thời điểm trình độ ngôn ngữ học ở Việt Nam còn chưa phát triển, cho nên phức tạp, khó học, ít hiệu quả mặc dù nhà nước đã bỏ ra nhiều tiền của, huy động nhiều nhà khoa học để xây dựng giáo trình. Trong khi đó, chữ Mông quốc tế du nhập vào Việt Nam một cách rất tự nhiên nhưng vẫn được đồng bào biết đến và sử dụng nhiều hơn.Chữ Mông quốc tế có “nhạy cảm” không?

Bên cạnh xu hướng chung là yêu thích chữ Mông quốc tế, vẫn có một số ít người muốn học chữ Mông Việt Nam. Họ cho rằng chữ Mông Việt Nam mới đúng là “chữ của mình”, còn chữ Mông quốc tế là của đạo Tin Lành. Chia sẻ kết quả nghiên cứu do chính cộng đồng tự thực hiện, anh Giàng A Của, nghiên cứu viên thôn Giàng Tra, xã Tả Phìn, Sa Pa, cho biết hiện tại chỉ có nhà thờ Tin Lành mới tổ chức dạy chữ Mông quốc tế cho bà con theo Đạo, những người không theo Đạo dù tha thiết muốn học chữ Mông quốc tế cũng không có ai dạy mà phải tự học qua đĩa nhạc có phụ đề hoặc bằng hình thức truyền miệng. Đi hỏi những người già trong thôn, anh Của được biết cách đây khoảng 50 năm, chữ Mông Việt Nam từng được phổ cập rộng rãi ở Lào Cai, nhưng không hiểu sao từ sau năm 1979, bà con không được học chữ Mông nữa. Ngày nay, chữ Mông Việt Nam chỉ được dạy ở một số trường tiểu học và cao đẳng, không đáp ứng được nhu cầu học chữ để nâng cao hiểu biết và lưu lại phong tục tập quán của cả cộng đồng.

Việc dạy chữ Mông Việt Nam cũng còn nhiều bất cập. Theo ông Lý Sáo Sùng, một cán bộ địa phương ở Lào Cai, trẻ em được học chữ Mông Việt Nam ở trường học, nhiều khi về nhà nói như thầy cô dạy thì cha mẹ không hiểu. Hơn nữa, người dạy không được đào tạo bài bản, phát âm không chuẩn, mỗi người dạy một kiểu. Ông Dềnh Bá Lồng, Phó Chủ tịch UBND xã Huồi Tụ, huyện Kỳ Sơn, tỉnh Nghệ An phản ảnh thực tế là nhiều giáo viên người Kinh phát âm không chuẩn tiếng Mông. Học sinh người Mông đã nói thạo tiếng Mông rồi, giáo viên lại dạy sai và bắt các cháu phải nói theo.

Tại hội thảo 18/6, các đại biểu đến từ UBND một số huyện, xã của tỉnh Sơn La, Lào Cai, Lai Châu, Nghệ An, v.v. đều tán thành kết quả nghiên cứu của UBDT và cộng đồng thôn Giàng Tra, khẳng định giá trị và tính hiệu quả của chữ Mông quốc tế trong việc nâng cao dân trí, lưu giữ phong tục tập quán và tuyên truyền chủ trương, chính sách của Đảng tại các vùng có đồng bào Mông sinh sống. Ông Đàm Quang Lâm, Phó Phòng An ninh Dân tộc, cho rằng ngôn ngữ là vấn đề khách quan. Con người trong quá trình đấu tranh giai cấp có thể sử dụng ngôn ngữ vào mục đích xấu, thì ngôn ngữ nào cũng có thể bị lợi dụng cả. Theo ông Lâm, chữ Mông quốc tế mang tính chất khu vực, hội nhập rộng rãi, nên được đưa vào để đồng bào học. Đồng quan điểm với ông Đàm Quang Lâm, PGS. TS. Lâm Bá Nam, Giảng viên Bộ môn Nhân học, trường ĐHKHXH&NV, cho rằng chữ Mông quốc tế là một sáng tạo văn hóa. Dù bộ chữ này có liên quan đến truyền đạo, nhưng phải nhìn yếu tố tôn giáo một cách cởi mở hơn. Đạo Tin lành đã được thừa nhận, do đó được hoạt động một cách chính thức. Ngay như chữ quốc ngữ cũng là do các nhà truyền đạo phương Tây sáng tạo nên. Chúng ta cần phải rạch ròi giữa tôn giáo và việc sử dụng chữ viết.

Trong thời gian tới, UBDT sẽ kiến nghị với Thủ tướng Chính phủ tiếp tục khảo sát, điều tra thực trạng sử dụng chữ Mông của bà con ở nhiều địa phương khác để có kết luận đầy đủ, khách quan, toàn diện, qua đó lựa chọn được bộ chữ phù hợp để thống nhất đưa vào giảng dạy tại các cơ sở giáo dục và tạo điều kiện để đồng bào Mông sử dụng trong đời sống.

 

Ở Việt Nam hiện tồn tại hai bộ chữ Mông: bộ chữ Mông Việt Nam do Bộ Giáo dục ban hành đầu những năm 1960, và bộ chữ Mông quốc tế (tên tiếng Anh là Romanized Popular Alphabet – RPA) do các nhà truyền đạo phương Tây ở Lào sáng tạo vào đầu những năm 1950. Chữ Mông Việt Nam được coi là bộ chữ chính thức của người Mông ở Việt Nam, và được giảng dạy ở một số trường tiểu học và cao đẳng, còn chữ Mông quốc tế được sử dụng rộng rãi trong cộng đồng Mông ở Đông Nam Á (bao gồm Việt Nam), Trung Quốc và các nước có người Mông định cư.

Chữ Mông Việt Nam lấy ngữ âm Mông Hoa vùng Sa Pa, tỉnh Lào Cai làm âm tiêu chuẩn, chỉ đại diện cho một số vùng nhất định. Chữ Mông quốc tế lấy phương ngữ Mông Trắng làm chuẩn. Tiếng Mông Trắng được coi là tiếng “phổ thông” của người Mông, và người Mông dù thuộc nhóm nào cũng có thể nghe – hiểu được.

Tháng 9 năm 2013, iSEE đã khởi động chương trình nghiên cứu cùng cộng đồng với sự tham gia của bà con thôn Giàng Tra, xã Tả Phìn, Sa Pa và Sở Văn hóa – Thể thao – Du lịch Lào Cai. Trong nghiên cứu này, bà con thôn Giàng Tra đã lựa chọn chủ đề nghiên cứu là thực trạng và nhu cầu sử dụng chữ Mông ở địa phương. Quá trình xây dựng bảng hỏi, phỏng vấn và tổng hợp dữ liệu cũng do bà con tự thực hiện, với sự hỗ trợ kỹ thuật của iSEE và Sở VH-TT-DL Lào Cai. Kết quả nghiên cứu cho thấy việc học chữ Mông để ghi lại phong tục tập quán là một nhu cầu cấp thiết của cộng đồng. Bộ chữ được đa số bà con mong muốn học và sử dụng là chữ Mông quốc tế.

Thanh Trà