Đa dạng văn hóa và iSEE 2012

Năm 2012 iSEE đã tập trung vào tăng cường thúc đẩy đối thoại giữa các cộng đồng dân tộc thiểu số và đa số, giữa người dân và các nhà hoạch định chính sách. Trong các hoạt động đó, tiếng nói của người dân, người trong cuộc luôn luôn là trung tâm, là chủ thể để chuyển tải các ý nghĩa văn hóa mà cộng đồng người dân tộc thiểu số mong muốn.

Định kiến và kỳ thị những khác biệt về văn hóa, tính dục hay đơn giản nơi xuất thân còn phổ biến trong xã hội. Tuy nhiên, có những định kiến dễ dàng được thừa nhận và thảo luận nhưng có những định kiến còn vấp phải những chống đối vì sự nhạy cảm chính trị hay văn hóa của nó. Định kiến và kỳ thị chắc chắn để lại những hậu quả lâu dài không những cho người bị định kiến kỳ thị, mà cho cả những người định kiến kỳ thị và xã hội nói chung. Đây chính là lý do tại sao iSEE trong những năm vừa qua, đặc biệt trong năm 2012 tập trung vào giải mã những biểu hiện, lý do và hậu quả của định kiến văn hóa tộc người. Điều này nhằm tăng cường sự thấu hiểu và đoàn kết tương trợ lẫn nhau giữa các nhóm dân tộc. Những nghiên cứu của iSEE tiến hành đã chỉ ra rằng định kiến với người dân tộc thiểu số khá phố biến trong diễn ngôn về chính sách, báo chí truyền thông và thái độ của cán bộ địa phương. Nguyên nhân sâu xa là do cách hiểu về văn hóa theo thuyết tiến hóa luận cho rằng mọi nền văn hóa phát triển đơn tuyến từ thấp đến cao, từ lạc hậu đến văn minh hay chủ nghĩa vị tộc lấy văn hóa của dân tộc mình làm chuẩn để áp đặt hoặc phán xét văn hóa của dân tộc khác. Tư duy này đã phủ nhận sự đa dạng và bình đẳng về văn hóa dẫn đến cách nhìn méo mó mang tính phán xét của người ngoài cuộc. Nghiêm trọng hơn, nó dẫn đến sự thụ động, tự ti và tự định kiến với văn hóa của dân tộc mình làm cho người dân không dám tham gia, không dám lên tiếng và trở nên phụ thuộc vào bên ngoài.Đây chính là nguyên nhân làm cho nhiều chính sách và chương trình phát triển cho người dân tộc thiểu số bị giảm hiệu quả hoặc gây ra những tác động phụ không mong muốn. Các chương trình di dân di cư đầu tư nhiều nhưng người dân không hưởng được vì việc quy hoạch không phù hợp với sinh kế và văn hóa của họ. Nghiên cứu của iSEE về việc phát triển cây cacao ở Đak Lak cũng chỉ ra rằng, việc thúc đẩy trồng cây cacao không tính đến văn hóa của người dân bản địa chỉ gạt họ ra ngoài lề nhiều hơn là giúp họ hưởng lợi. Tương tự như vậy, những nghiên cứu của iSEE về chương trình 30a, phát triển nguồn nhân lực, hay bình đẳng giới trong cộng đồng dân tộc thiểu số đều chỉ ra rằng nếu nguyên tắc đa dạng và bình đẳng văn hóa, hay các thuộc tính tổng thể, biến đổi và thích ứng của văn hóa không được tôn trọng đều có thể làm giảm hiệu quả của hỗ trợ, thậm chí dẫn đến những can thiệp sai và những hậu quả tiêu cực không mong muốn.Để phá vỡ những định kiến và hiểu sai này năm 2012 iSEE đã tập trung vào tăng cường thúc đẩy đối thoại giữa các cộng đồng dân tộc thiểu số và đa số, giữa người dân và các nhà hoạch định chính sách. Trong các hoạt động đó, tiếng nói của người dân, người trong cuộc luôn luôn là trung tâm, là chủ thể để chuyển tải các ý nghĩa văn hóa mà cộng đồng người dân tộc thiểu số mong muốn. Chương trình photovoice ở năm tỉnh Yên Bái, Lào Cai, Thanh Hóa, Quảng Trị và Sóc Trăng đã thực sự tạo điều kiện để người dân kể về văn hóa của mình qua hàng chục nghìn tấm ảnh và hàng trăm câu chuyện. Triển lãm “Văn hóa của mình – đối thoại trong không gian mở” ở Hà Nội, Lào Cai, Yên Bái, Thanh Hóa, Quảng Trị và TP. Hồ Chí Minh đã tạo cơ hội cho hàng chục nghìn người dân tìm hiểu và trân trọng cuộc sống, sự giàu có và đa dạng của văn hóa các dân tộc Việt Nam. Quá trình làm photovoice cũng như sự đối thoại văn hóa đã góp phần xóa bỏ định kiến, nâng cao niềm tự hào của người dân về văn hóa của mình. Đây chính là động lực để người dân tự tin tham gia và góp ý kiến cho chính sách và chương trình được xây dựng và triển khai tốt hơn.Điều đặc biệt trong năm 2012 là công việc xây dựng mạng lưới và nâng cao năng lực cho lãnh đạo một số cộng đồng người dân tộc thiểu số ở Việt Nam. Họ là những người đã tham gia vào hoạt động photovoice, nghiên cứu và đối thoại chính sách do iSEE và các tổ chức phi chính phủ khác tổ chức. Họ đã cùng nhau thảo luận những thách thức, giải pháp và kiến nghị cho sự phát triển kinh tế, xã hội và văn hóa của các cộng đồng người dân tộc thiểu số. Thay mặt cộng đồng của mình, họ đã chia sẻ tâm tư nguyện vọng ở Hội nghị bàn về phát triển nguồn nhân lực cho người dân tộc thiểu số do Ủy ban dân tộc (UBDT) và UNDP tổ chức, hay tọa đàm với lãnh đạo các cơ quan chuyên môn của Bộ văn hóa, UBDT, Hội phụ nữ và Ban tuyên giáo về bảo tồn văn hóa với vai trò chủ thể của cộng đồng. Điều này đảm bảo tiếng nói của người dân được cất lên trực tiếp ở những diễn đàn chính sách quan trọng nhất của nhà nước và các nhà tài trợ.Trong năm 2012, iSEE cũng đẩy mạnh hợp tác với Hội phụ nữ và Ủy ban dân tộc trong việc thúc đẩy phương pháp tiếp cận đa dạng văn hóa, giảm định kiến và kỳ thị, nâng cao hiệu quả chính sách cho cộng đồng người dân tộc thiểu số. Với sự ra đời của giáo trình “Đa dạng văn hóa và bình đẳng giới tại địa bàn các dân tộc thiểu số” phát triển cùng Hội phụ nữ và “Sổ tay tiếp cận đa dạng văn hóa” phát triển cùng với Ủy ban dân tộc, và hai cuốn album “Văn hóa của mình” và “Tự hào” – thông điệp về sự cần thiết phải lắng nghe tiếng nói của người dân, phải tôn trọng văn hóa của cộng đồng và phải thúc đẩy lòng tự hào của người dân sẽ là chìa khóa để đi đến thành công trong sự nghiệp phát triển ở các cộng đồng dân tộc thiểu số nói riêng và Việt Nam nói chung.Năm 2012 là năm bản lề quan trọng khi iSEE đã xây dựng được một mạng lưới lãnh đạo cộng đồng là người dân tộc thiêu số, quan hệ tốt với các đối tác chính phủ, thắt chặt hơn nữa sự hợp tác với giới truyền thông để tăng tốc công việc của mình trong năm 2013. Đạt được điều này, iSEE xin cảm ơn các tổ chức Oxfam, CARE, MRG và Đại sứ quán Đan Mạch đã hợp tác chặt chẽ trong nhiều năm qua. Chúng tôi cũng xin cảm ơn các cố vấn, cộng tác viên và đồng nghiệp của mình đã sát cánh cùng iSEE. Điều đặc biệt, xin cảm ơn các lãnh đạo cộng đồng là người dân tộc thiểu số, trí thức người dân tộc thiểu số và những cá nhân và tổ chức đã dành tình cảm đặc biệt cho công việc của iSEE.Chúc mừng năm mới 2013!

Bình Lê