Ẩn trong văn hóa là triết lý phát triển đối với các dân tộc, cả thiểu số và đa số. Nếu cho rằng văn hóa có cao có thấp, có tiến bộ và có lạc hậu sẽ dẫn đến sự áp đặt, xa rời thực tế vì tin rằng dân tộc “lạc hậu” cần phải học theo dân tộc “tiến bộ” mới có thể phát triển.

Tính đa dạng và tương đối

Tuyên ngôn Toàn cầu về Đa dạng văn hóa (2001) khẳng định: “Là khởi nguồn cho mọi giao lưu, đổi mới và sáng tạo, đa dạng văn hóa cũng cần cho nhân loại như đa dạng sinh học cho thiên nhiên. Vì thế, đa dạng văn hóa chính là di sản chung của nhân loại và cần được công nhận và khẳng định vì lợi ích của các thế hệ hôm nay và mai sau”.

Theo nhiều chuyên gia, nếu phân văn hóa theo kiểu có cao có thấp, có tiến bộ và có lạc hậu sẽ dẫn đến sự áp đặt, xa rời thực tế. Trong buổi đối thoại mở với chủ đề Liệu miền núi có cần tiến kịp miền xuôi?, TS. Hoàng Cầm, Viện Nghiên cứu Văn hóa, Viện Hàn lâm khoa học Việt Nam nhận định: “Có hai quan điểm trái ngược dẫn đến cách hành xử khác nhau đối với sự khác biệt và đa dạng văn hóa là tiến hóa đơn tuyến và tương đối văn hóa. Đặc biệt, quan điểm tiến hóa đơn tuyến cho rằng, tất cả các nền văn hóa đều phải trải qua những nấc thang tiến hóa từ thấp đến cao và văn hóa của các tộc người ở giai đoạn thấp thì lạc hậu hơn, nên đã tạo ra đánh giá sai lệch về thực hành văn hóa của các tộc người thiểu số”. Chính điều này đã gây khó khăn trong bảo tồn, phát huy giá trị bản sắc của các dân tộc thiểu số hiện nay.

Từng là Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai, TS. Trần Hữu Sơn - Phó chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam cho rằng việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa phải dựa trên những đặc trưng, đặc điểm của bà con vùng dân tộc đó. “Có nhiều nét văn hóa chúng tôi cứ nghĩ là mê tín dị đoan nhưng khi trực tiếp xuống cơ sở xem xét, đánh giá thì mới biết không phải. Chẳng hạn, chúng tôi gặp thầy cúng, thầy mo ở các bản, nghe họ nói chuyện thì nhận ra họ chính là những trí thức ở làng và sở hữu những tư liệu rất hay. Họ như cuốn từ điển sống của người dân. Qua kinh nghiệm ở Lào Cai, tôi rút ra rằng, làm bất cứ việc gì, nhất là làm văn hóa thì càng phải xuất phát từ người dân, tôn trọng đặc sắc của vùng miền mà người dân sinh sống. Tôn trọng tính đa dạng và tương đối của văn hóa sẽ giúp bà con dân tộc thiểu số tự tin hơn trong thực hành, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của dân tộc mình” - TS. Trần Hữu Sơn nhấn mạnh.

Tự tin khoe sắc

Cuối tuần qua, gần 200 người dân thuộc 19 nhóm dân tộc, cả thiểu số và đa số, từ 15 tỉnh, thành phố trên cả nước quy tụ tại Hà Nội. Họ là những người dân bình thường đang thực hành và lưu giữ giá trị văn hóa các dân tộc, cũng chính là những người thể hiện đầy cảm xúc các tác phẩm kết tinh của nền văn hóa đó trên sân khấu Tôi tin tôi có thể - Bản hòa ca đa sắc. Nhiều nhà nghiên cứu lạc quan, ngọn lửa văn hóa vốn âm ỉ cháy trong mỗi đồng bào dân tộc thiểu số đã được thổi bùng lên. Trước đó, vào tháng 9, tại Đắk Nông đã diễn ra ngày hội Khơi nguồn bản sắc, do chính bà con dân tộc thiểu số ở 5 tỉnh Tây Nguyên đứng ra tổ chức và thực hiện. Lần đầu tiên làm đạo diễn chương trình, chị Lý Thị Thanh, dân tộc Thái, tỉnh Đắk Nông chia sẻ: “Lúc đầu chúng tôi không tự tin là mình có thể làm được, ai cũng cảm thấy bối rối, khó khăn nhưng vẫn nỗ lực, tâm huyết làm đến cùng và cũng không thể tưởng tượng được chương trình đã thành công đến thế. Chúng tôi cảm thấy rất tự hào vì đã đóng góp được một phần công sức để bảo tồn văn hóa của dân tộc. Và chúng tôi nghĩ rằng không có điều gì không thể làm được nếu như ta tự tin với văn hóa của dân tộc mình”.

Vụ trưởng Vụ Dân tộc - Tôn giáo, Ban chỉ đạo Tây Nguyên Trương Văn Tỵ chia sẻ: “Tôi nhìn thấy ở đồng bào thiểu số khao khát mãnh liệt để khẳng định đặc sắc văn hóa của dân tộc mình. Ở họ có tinh thần tự nguyện, ý thức tự chủ và bước đầu dám gạt bỏ sự tự ti, để tự tin khoe nét đẹp văn hóa của mình với người ở dân tộc đa số. Hơn nữa, họ làm điều đó hoàn toàn tự lực, không dựa dẫm, trông chờ vào cơ quan, tổ chức nào. Đó cũng là cách họ thể hiện lòng tự trọng, niềm tự hào với nền văn hóa đẹp đẽ, đặc sắc của mình”. Nhưng theo ông Trương Văn Tỵ, hiện nay, đồng bào dân tộc thiểu số hầu như chưa thể tự quyết định được các vấn đề phát triển văn hóa của mình. “Chúng ta phải tin tưởng vào khả năng của đồng bào dân tộc thiểu số và Nhà nước chỉ nên ban hành chính sách khung còn việc cụ thể hóa chính sách thì nên giao cho bà con quyết định” - ông Trương Văn Tỵ đề xuất.

Một số hình ảnh tại buổi hội thảo "Liệu miền núi có cần "tiến kịp" miền xuôi?"






Chủ tịch Liên minh Hành động vì công bằng sức khỏe TRẦN TIẾN ĐỨC: “Nếu chúng ta không duy trì được sự đa dạng, tính tự chủ thì không thể bảo tồn được văn hóa. Tôi tin rằng đồng bào dân tộc ít người với những giá trị văn hóa hình thành trong môi trường sống có từ ngàn đời của họ, chúng ta không nên áp đặt những giá trị văn hóa ở vùng đồng bằng lên họ. Mục tiêu lớn nhất của chính sách dân tộc là phải tạo sự phát triển bền vững trên cơ sở tôn trọng đa dạng văn hóa, duy trì giá trị văn hóa”.

Đại sứ Ireland tại Việt Nam CÁIT MORAN: “Tôi nghĩ rằng, vấn đề liên quan đến bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, trong đó có giải quyết bất công trong xã hội đặc biệt quan trọng, nhất là đối với các nhóm được gọi là lẻ hóa. Ireland cũng đã trải qua một thời kỳ khó khăn vì sự phân biệt, và mất nhiều năm để khẳng định rằng phải tôn trọng, gìn giữ sự đa dạng trong nền văn hóa của mình. Bởi thông qua đó mới bảo vệ được bản sắc văn hóa của đất nước và liên kết được với các nền văn hóa khác”.