“Tôi tin, tôi có thể”

Thay đổi cách thức và phương pháp tiếp cận, bằng việc trao vào tay những người dân tộc thiểu số phương tiện để họ tự tìm hiểu, ghi nhận về phong tục, tập quán của địa phương mình, nhiều dự án đã giúp bà con dân tộc thiểu số (DTTS) tự hào với văn hóa của mình, để từ đó tự tin, chủ động gìn giữ, trao truyền cho các thế hệ.

Cán bộ iSEE tập huấn về đa dạng văn hóa cho bà con tham gia đồng nghiên cứu tại Đác Lắc.
 
Những cách làm khác

Họ là những trí thức trẻ giàu nhiệt tâm thuộc Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE), Tổ chức OXFAM tại Việt Nam, Trung tâm Nâng cao Năng lực Cộng đồng (CECEM) và Chương trình Giáo dục Nghệ thuật độc lập (CUCA), cùng nhiều dự án phát triển khác.

Sau một thời gian dài nghiên cứu thực tế đời sống văn hóa của đồng bào DTTS, các cán bộ làm phát triển nhận thấy, vấn đề không chỉ là xây cho họ những ngôi nhà mới, làm những con đường trải nhựa, hay chỉ hỗ trợ về mặt vật chất. Để phát triển bền vững, phải làm sao để người dân tham gia vào quản lý xã hội, phát hiện vấn đề, đưa ra giải pháp và cùng nhau thực hiện. Xác định như vậy nên các cán bộ trẻ Viện iSEE đã tìm cách để người dân được tham gia nhiều hơn, chủ động hơn. Đó là phương pháp photovoice/videovoice và đồng nghiên cứu với người dân.

Đây là phương pháp kể chuyện bằng hình ảnh. Các cán bộ của iSEE chỉ đóng vai trò gợi mở, hướng dẫn rồi trao máy ảnh cho bà con tự đi chụp và giới thiệu về những nét đẹp văn hóa của mình. Với tinh thần cầu thị, iSEE cũng đã làm việc với các nhà nghiên cứu văn hóa, các nhà nhân học, tổ chức các hội thảo khoa học để bàn về các phương pháp này. Qua đó, các nhà nghiên cứu đều đánh giá cao phương pháp, đặc biệt là tính sở hữu của chủ thể văn hóa -đó là cộng đồng người dân tại chỗ. Khi người dân tự diễn giải văn hóa của họ thì sẽ chính xác hơn, không bị sai lệch bởi nhìn qua lăng kính của người bên ngoài.

Cũng như các dự án của iSEE, cán bộ của CECEM đã lăn lộn cùng hàng trăm nông dân các dân tộc khác nhau tại huyện Đác Glong, tỉnh Đác Nông và nhiều vùng sâu, vùng xa khác. Phương pháp của CECEM là tổ chức nhóm cùng đồng hành, tập huấn cho đồng bào những kỹ năng vượt khó, cùng sát cánh để họ tự tin làm kinh tế cũng như tự hào về văn hóa của họ.

Sau ba năm cùng làm việc với người dân Tây Nguyên, thạc sĩ Nguyễn Thị Bích Tâm, Tập huấn viên của CECEM, rút kinh nghiệm: “Mình là người từ nơi khác đến đừng áp đặt cho họ phải làm cái này cái kia. Đến làm việc với bà con là để “đồng nghiên cứu”, vì thế phải biết trân trọng, lắng nghe họ. Nếu chưa đến mà đã coi mình giỏi hơn họ, khiến họ có cảm giác bị lạc hậu là đã thất bại từ đầu rồi. Mình chỉ cần khảo sát, đề xuất giải pháp và hướng dẫn, còn để bà con tự giải quyết vấn đề của họ. Phát triển bền vững phải là vấn đề nội sinh, tạo niềm tin để họ tự tin”.

Chị Bích Tâm cũng chia sẻ rằng, bản thân đã học được nhiều điều từ bà con: “Chớ vội vàng cho rằng, đồng bào vùng sâu, vùng xa lạc hậu. Hơn ai hết, họ hiểu rõ củ khoai, củ mì của họ. Bất cứ ai khi ra khỏi môi trường sống quen thuộc sẽ đều gặp phải những khó khăn như nhau”.

Hiệu quả thiết thực

“Chẳng phải tập luyện hay sắm sửa đạo cụ chi đâu, cứ mình có thế nào thì mang ra mà biểu diễn thôi. Văn hóa của mình hay, phải tự tin mà giữ gìn chớ” – Ông Kray Sức ở thôn A Vương, xã Tà Rụt (Đác Krông, Quảng Trị) tình nguyện cùng nghiên cứu với iSEE về văn hóa Pa-cô đã đi khắp nơi nói với đồng bào mình như thế. Bà con háo hức lắm, víu lấy ông, người này thì “bác cử anh Pha mang chiêng theo nhé”, người khác thêm vào “bảo chị Thoi đi cùng, chị ấy múa Tu-lâng đẹp lắm”. Những ánh mắt e ngại trước kia giờ trở nên háo hức, ai cũng muốn được tham gia.

Qua ba năm hoạt động, trong hơn 200 thành viên của 11 tổ nhóm được CECEM đồng hành, rất nhiều cá nhân, hộ gia đình đã có những thay đổi vượt bậc về nhiều mặt của đời sống, nhất là làm kinh tế. Và rồi, chính những thành viên này sẽ lại cùng đồng hành và là tấm gương, gợi cảm hứng cho các thành viên khác.

Vượt qua rào cản về ngôn ngữ và những khó khăn ban đầu, các cán bộ của iSEE, CECEM đã dần thấu hiểu hơn phong tục tập quán của đồng bào, kiên nhẫn hướng dẫn người dân tự tin cầm máy ảnh. Đã có không ít người tưởng chỉ quen quấn xà cạp lên nương nhưng bây giờ họ có thể cầm máy ảnh, lựa những khuôn hình đẹp để chụp và tự tin kể chuyện.

Đa số đồng bào, nhất là các phụ nữ ban đầu đều không tin là mình có thể chụp được ảnh và còn đẹp nữa. Cũng không ít thanh niên trước kia không quan tâm đến văn hóa truyền thống thì nay lại say sưa với máy ảnh trong tay, tìm đến những già làng. Em Lý Thị Líu, 18 tuổi, dân tộc Dao (Yên Bái) là người trẻ nhất trong nhóm. Những ngày đầu Líu khá rụt rè, rất ít nói, ít phát biểu trong nhóm. Qua mỗi đợt tập huấn, Líu ngày càng thay đổi. Em chủ động nhận đi chụp ảnh tại những nơi xa, hướng dẫn lại người khác về kỹ thuật và chủ động tìm những người hiểu biết về văn hóa để hỏi thêm về các nét đẹp văn hóa của dân tộc mình. Nhiều bà con cũng chia sẻ niềm vui khi được làm nhiều việc mà trước đây chưa từng làm “chụp ảnh, đi phỏng vấn, có ảnh triển lãm, được giao lưu, gặp gỡ nhiều anh chị ở các dân tộc khác”.

Điều đáng mừng là phương pháp đồng nghiên cứu đã không chỉ giúp nâng cao nhận thức cho người dân mà đang dần hình thành năng lực chủ động giải quyết những vấn đề của chính họ. Một cán bộ iSEE cho biết, trong dự án triển khai trên Sa Pa (Lào Cai), người Mông đã phát hiện văn hóa của họ đang mai một do không còn nhiều người biết chữ Mông ghi chép lại. Ngay sau đó, họ đi tìm hiểu nhu cầu học chữ Mông của bà con. Thấy nhu cầu lớn, họ đã chủ động đề nghị chính quyền cho mở lớp học chữ Mông. Sau khi dự án nghiên cứu chữ Mông hoàn thành, bà con tiếp tục chuẩn bị cho một nghiên cứu khác về vấn đề buôn bán phụ nữ và trẻ em qua biên giới.

Rõ ràng, khi chính người dân tham gia họ đã chủ động hơn rất nhiều vì đó là vấn đề của họ, họ không “trông chờ, ỷ lại” vào bên ngoài như tình trạng ở nhiều nơi khác. Quan trọng hơn, năng lực này sẽ ở lại với bà con và bà con có thể sử dụng nó để tìm hiểu, phân tích và giải quyết các vấn đề khác nhau của cộng đồng.

Khúc Hồng Thiện (Nhân dân)

Bài viết tiếp theo