Không gian trải nghiệm “You can talk to me” – Hành trình của cảm xúc và sự can đảm

Bước vào hay bước ra, lên tiếng hay im lặng, nghe hay không nghe – đó là những quyết định mà không ít lần bạn sẽ phải đưa ra trong không gian trải nghiệm này. Và điều quan trọng có lẽ không phải là quyết định cuối cùng mà là quá trình bạn cân nhắc để đi đến lựa chọn đó.

“Bạo lực trên cơ sở giới có thể diễn ra mọi hoàn cảnh, mọi tầng lớp bất kể địa vị hay thu nhập. Chuyện đổ lỗi cho nạn nhân cũng có thể diễn ra ở bất cứ nơi nào”, giám tuyển Đinh Thảo Linh chia sẻ tại Không gian trải nghiệm “You can talk to me” – “Có mình ở đây”, khai mạc vào tối ngày 06/12/2019 tại Tipsy Art (6B Nguyễn Cảnh Chân, Quận 1, TP. HCM). Chính vì vậy, với mong muốn nâng cao nhận thức xã hội, “You can talk to me” mang đến những góc nhìn đa diện về vấn đề đổ lỗi cho nạn nhân thông qua nghệ thuật. Đồng thời, đây cũng là không gian cho sự thấu cảm rất đỗi con người mà mỗi chúng ta có thể dành cho nhau, để an tâm, tin tưởng và đồng hành.

Người bị quấy rối và xâm hại tình dục không chỉ phải chịu những tổn thương về mặt thể chất và tinh thần từ chính vụ việc, họ còn phải đối diện với những lời nói và hành vi đổ lỗi từ những người xung quanh. “Hãy tưởng tượng nếu như một em gái quyết định kể chuyện mình bị quấy rối với mẹ. Nhưng sau đó mẹ lại nói những câu như : “Lúc đó con có nói gì khiến cho nó nghĩ là con thích nó hay không” hoặc là “lúc đó thì con có uống rượu say không/lúc đó con có tỉnh táo không?”. Rõ ràng là rất nhiều câu nói có thể xuất phát từ tình thương, hoặc mình xót quá mình nói, nhưng nó lại chịu ảnh hưởng từ văn hóa đổ lỗi cho nạn nhân. Vì thế nạn nhân có thể vừa cảm thấy không được hỗ trợ mà còn càng im lặng nhiều hơn”, anh Hoàng Giang Sơn, Cán bộ Công lý Giới tại iSEE cho biết.

Đại diện của Viện iSEE, chị An Bình - Cán bộ truyền thông và anh Hoàng Gian Sơn - Điều phối Chương trình Công Lý Giới phát biểu khai mạc
Đại diện của Viện iSEE, chị An Bình – Cán bộ truyền thông và anh Hoàng Giang Sơn – Điều phối Chương trình Công Lý Giới phát biểu khai mạc

Không gian trải nghiệm “You can talk to me” bao gồm 9 tác phẩm của 7 nghệ sĩ trẻ và nhóm hoạt động cộng đồng S.O.S – Sharing our stories. Các tác phẩm đa dạng về thông điệp và phương tiện biểu đạt từ hội họa, nghệ thuật sắp đặt cho đến nghệ thuật trình diễn và công nghệ thực tế ảo. Bước vào không gian trải nghiệm này, bạn dường như đi xuyên qua nhiều không gian khác nhau trong đời sống, từ công cộng đến riêng tư, từ một góc bảng tin ở tổ dân phố đến một căn nhà đang mở cửa sổ hay một túp lều của ai đó. Đôi khi bạn thấy những tia sáng le lói lọt qua một cánh cửa, bạn muốn biết điều gì đang diễn ra đằng sau nhưng lại không thể mở cửa bước vào. Có khi bạn thấy mình đứng trước một căn phòng hoàn toàn mở cửa, bạn tìm kiếm một giọng nói nhưng tất cả những gì bạn nghe được chỉ là âm thanh một đoàn tàu chạy qua. Lại cũng có khi bạn thấy một căn phòng trong suốt mà trong đó có người đang sẵn sàng lắng nghe câu chuyện của bạn, cô ấy không nhìn mà chỉ lắng nghe, nhưng bạn lại đắn đo có nên mở cửa bước vào. Bước vào hay bước ra, lên tiếng hay im lặng, nghe hay không nghe – đó là những quyết định mà không ít lần bạn sẽ phải đưa ra trong không gian trải nghiệm này. Và điều quan trọng có lẽ không phải là quyết định cuối cùng mà là quá trình bạn cân nhắc để đi đến lựa chọn đó.

Những câu chuyện cá nhân khéo léo đan cài cùng những ẩn dụ có lẽ sẽ đưa người tham gia qua nhiều trạng thái cảm xúc. Một khoảnh khắc tê tái. Một khoảnh khắc nứt vỡ. Một phút giây tức giận. Một phút giây đứng hình suy nghĩ. Một hi vọng được thắp lên. Đó là hành trình của sự can đảm – can đảm để đối diện vấn đề, để suy nghĩ và bắt đầu hành động. “Đây là không gian mà mọi người có thể đến đây và cảm thấy an toàn để tiếp xúc những tác phẩm. Có thể mọi người sẽ thấy một cái gì đó nó trong mình, nó khiến mình cảm thấy đau, khiến mình phải suy nghĩ trong một số tác phẩm. Tụi mình cũng thấu hiểu điều đấy và tụi mình mong muốn khi mọi người đến đây thì mọi người cảm thấy an toàn để trải nghiệm việc đấy”, chị Trần An Bình, Cán bộ Truyền thông tại iSEE chia sẻ.

Những người tổ chức cùng nghệ sĩ trong buổi khai mạc
Những người tổ chức cùng nghệ sĩ trong buổi khai mạc

“Trong cuộc sống có cả những điều tốt và điều xấu. Nếu lúc nào ta cũng chỉ thấy điều tốt thì chúng ta sẽ không bao giờ biết được họ đã phải chịu đựng những gì. Để lớn lên, đối với mỗi con người hay toàn xã hội, thì chúng ta phải đối mặt với cả những điều khiến ta phải khóc. Tôi thích triển lãm này vì nó khiến tôi kích thích tôi, nó khiến tôi phải khóc”, một người tham gia cho biết. Cảm nhận này có lẽ cũng trùng khớp với thông điệp của “You can talk to me” rằng sự thay đổi đòi hỏi can đảm dám đối diện vấn đề để bắt đầu hành động khác đi.

Chia sẻ từ đạo diễn nghệ thuật Đinh Thảo Linh
Chia sẻ từ đạo diễn nghệ thuật Đinh Thảo Linh
Những con số được trích ra từ nghiên cứu diễn ngôn "Phía sau ngôn từ" của Viện iSEE
Những con số được trích ra từ nghiên cứu diễn ngôn “Phía sau ngôn từ” của Viện iSEE
Tài liệu của triển lãm: ấn bản nghiên cứu "Phía sau ngôn từ", giới thiệu về dự án, bản đồ và hướng dẫn của không gian trải nghiệm
Tài liệu của triển lãm: ấn bản nghiên cứu “Phía sau ngôn từ”, giới thiệu về dự án, bản đồ và hướng dẫn của không gian trải nghiệm
Tổng Lãnh Sự Quán Úc tại Thành phố Hồ Chí Minh: ông Shaun Fitzgerald - Lãnh sự (Kinh tế/ Chính trị) và bà Li Liang Yin - Chuyên viên nghiên cứu & Truyền thông/ Phiên dịch) đã đến trải nghiệm không gian "You can talk to me"
Tổng Lãnh Sự Quán Úc tại Thành phố Hồ Chí Minh: ông Shaun Fitzgerald – Lãnh sự (Kinh tế/ Chính trị) và bà Li Liang Yin – Chuyên viên nghiên cứu & Truyền thông/ Phiên dịch) đã đến trải nghiệm không gian “You can talk to me”

79319118_1585988228224062_862228630430810112_o

79353111_1585988041557414_4032969832767946752_o

——-

Các tác phẩm tại Không gian trải nghiệm “You can talk to me”

Cửa, và lỗ, và những thầm kín (Pimple Door) /điêu khắc đa phương tiện/ – Nguyễn Ngọc Tú Dung

Tác phẩm điêu khắc đa phương tiện "Cửa, và lỗ, và những thầm kín" của nghệ sĩ Nguyễn Ngọc Tú Dung
Tác phẩm điêu khắc đa phương tiện “Cửa, và lỗ, và những thầm kín” của nghệ sĩ Nguyễn Ngọc Tú Dung

Tia sáng le lói lọt qua những cái lỗ trên cánh cửa. Người xem tự hỏi điều gì thực sự đang diễn ra đằng sau cánh cửa kia, nhưng họ sẽ không thực sự biết điều đó nếu không mở cửa hoặc không ai mở cửa cho họ bước vào. Nguyễn Ngọc Tú Dung hình thành ý tưởng cho tác phẩm này dựa trên trải nghiệm của cô mỗi lần bước vào các quán karaoke. Những ánh đèn nhấp nháy luôn khiến cô tò mò bài hát nào họ đang hát trong những căn phòng kia. Thực tế này tương tự khi ta đứng trước câu chuyện của một ai đó khác. Một vài tia sáng có thể dẫn đến một vài phỏng đoán hoặc giả định nhưng để thực sự biết được câu chuyện thì không còn cách nào khác là bước vào bên trong. Tú Dung cho biết “Âm thanh là một phần rất quan trọng của tác phẩm, khi mọi người vào căn phòng, âm thanh sẽ khiến mọi người tò mò, càng bước lại gần thì âm thanh sẽ càng rõ. Đến khi người xem đã đến sát cánh cửa, ánh sáng di chuyển bên trong cánh cửa cùng với âm thanh sẽ khiến họ không thể chối từ việc nhìn vào các lỗ tròn. Thế nhưng đến khi nhìn vào đấy, họ vẫn không thể nào thấy được toàn bộ câu chuyện bên trong. Cũng giống như việc chúng ta biết về người khác luôn chỉ là một phần rất nhỏ của toàn bộ câu chuyện”

Bạn có thể kể tôi nghe bí mật Của Bạn (You Can Tell  Me Your Secret) /trình diễn tương tác/ – Lê Phương Nhi (Sam)

Trình diễn tương tác "Bạn có thể kể tôi nghe bí mật của bạn" của nghệ sĩ Lê Phương Nhi
Trình diễn tương tác “Bạn có thể kể tôi nghe bí mật của bạn” của nghệ sĩ Lê Phương Nhi

Cô gái trong bộ đồ đen đang bị mặt bằng một dải vải đỏ đang ngồi chờ nghe câu chuyện của bạn. Cạnh cô là những trái táo đỏ. Mỗi lần nghe một câu chuyện, cô sẽ gọt táo theo những tình tiết và cảm xúc của câu chuyện. Câu chuyện kể – tức là chất liệu âm thanh được chuyển thành hành động gọt táo – chất liệu hình ảnh. Nhìn vào những trái táo được gọt cắt, động tác và biểu cảm của người nghệ sĩ, ta phần nào có thể cảm, có thể chạm vào câu chuyện, mặc dù ta không biết cụ thể những gì đang diễn ra.

Những sự thật được kể ra trong tác phẩm trình diễn tương tác "Bạn có thể kể tôi nghe bí mật của bạn" của nghệ sĩ Lê Phương Nhi
Những sự thật được kể ra trong tác phẩm trình diễn tương tác “Bạn có thể kể tôi nghe bí mật của bạn” của nghệ sĩ Lê Phương Nhi

Lê Phương Nhi chia sẻ trong buổi Trò chuyện cùng nghệ sĩ: “Tôi chọn màu đỏ sẫm của táo vì nó ẩn chứa cái gì đó nguy hiểm. Những bí mật họ kể cho tôi có cái gì đó nguy hiểm, tăm tối. Tôi gọt táo dựa trên những gì họ kể với tôi. Nếu câu chuyện buồn hoặc căng thẳng thì động tác của tôi sẽ nhanh và mạnh hơn. Tiết lộ một bí mật cũng giống như một hành động phơi bày, làm lộ ra (exposing). Cuối cùng, khi tôi tháo bịt mắt ra, tôi thấy nỗi đau tôi cảm nhận được không phải là của tôi, tôi nhìn thấy những câu chuyện và vẫn nghe đâu đó giọng nói của họ. Những hãy tưởng tượng xem đó là nỗi đau mà họ mang theo suốt đời. Ai đó cần ở bên họ, nhưng trước tiên họ phải đủ can đảm để nói ra”.

Bạn có thể uống cốc nước đó (You Can Drink That Glass of Water) /nghệ thuật sắp đặt/ – Lê Phương Nhi (Sam)

Tác phẩm sắp đặt nghệ thuật có tương tác "Bạn có thể uống cốc nước đó" của nghệ sĩ Lê Phương Nhi
Tác phẩm sắp đặt nghệ thuật có tương tác “Bạn có thể uống cốc nước đó” của nghệ sĩ Lê Phương Nhi

Mỗi cốc nước là một sự lựa chọn cẩn thận. Năm loại cốc màu khác nhau tương ứng với những thú nhận hoặc cam kết khác nhau. Theo Lê Phương Nhi, những chiếc cốc này đủ nặng để khi nhấc cốc lên, mọi người có thể cảm giác được sức nặng của nó và biết rằng họ cần suy nghĩ cẩn trọng. Những chiếc cốc cũng đủ nhiều nước để mọi người hiểu rằng quyết định uống cốc nước này là một sự lựa chọn quan trọng. Phương Nhi nói thêm: “Nếu cuối cùng không ai uống nước cũng không sao. Bởi vì nó cho thấy không ai cảm thấy an toàn đủ để lựa chọn, để thú nhận rằng tôi từng đổ lỗi cho nạn nhân hoặc tôi từng là nạn nhân. Quá trình suy nghĩ xem tôi có nên uống cốc nước này hay không quan trọng hơn kết quả”.

Nghe con nói (Listen to me) /sắp đặt đa phương tiện/ – Nhóm 101

Tác phẩm "Nghe con nói" của nhóm nghệ sĩ Nhóm 101
Tác phẩm “Nghe con nói” của nhóm nghệ sĩ Nhóm 101

78484575_1580595982096620_5606850698487529472_o

Một căn phòng với cửa sổ mở ra thoạt nhìn có vẻ giống như bất cứ căn phòng của bất cứ học sinh nào, với giá sách và những tờ giấy khen treo trên tường. Nhưng ở đây, bạn còn nhìn thấy nhiều khung cảnh khác của đời sống thường ngày với những âm thanh thường ngày: tiếng tàu chạy như sự chờ đợi, sự hi vọng; tiếng nước chảy, tiếng chim hót tạo cảm giác thư thái, thoải mái; tiếng bát đũa vỡ – âm thanh của những đổ vỡ. Mỗi âm thanh này đều gợi những liên tưởng khác nhau đối với mỗi người. Phạm Khắc Thắng, đại diện nhóm 101, chia sẻ: “Cánh cửa có thể đóng, có thể mở nhưng nói hay không nói, nghe hay không nghe lại là sự lựa chọn của mỗi người”.

Sau sự trống rỗng (After The Void) /trình diễn tương tác/ – Lucy Alexandra Howson

Tác phẩm "Phía sau trống rỗng" của nghệ sĩ Lucy Howson
Tác phẩm “Phía sau trống rỗng” của nghệ sĩ Lucy Howson

Bài thơ xuất phát từ câu chuyện cá nhân của người nghệ sĩ kết hợp với những hiệu ứng của hình ảnh và âm thanh đưa người xem qua nhiều cung bậc cảm xúc: từ đau đớn đến hi vọng, từ hố đen tuổi mười sáu đến ánh sáng của tình yêu thương sau mười sáu năm kể từ ngày đó. Lucy cho biết, ngoài công việc trị liệu và các hoạt động xã hội khác, cô muốn tạo ra một tác phẩm kể câu chuyện của bản thân mình, đồng thời truyền hi vọng cho những người khác. Tác phẩm này lấy cảm hứng từ việc Lucy tìm thấy một tấm chân dung tự họa của cô vào tuổi 16, từ đó những mảnh ký ức bỗng quay lại và cô ngay lập tức viết bài thơ này. Lucy lựa chọn hình thức trình diễn tương tác vì cô mong muốn màn trình diễn sẽ phần nào đem đến một cảm giác được hàn gắn, được chữa lành cho mọi người. Cô chia sẻ: “Có một người khi bước ra, anh ấy đã khóc, anh ấy thật sự xúc động. Tôi biết rằng phần âm thanh của tác phẩm khá kích thích, nhưng tôi cũng muốn đem đến một phần trình diễn mà bạn sẽ cảm thấy ổn hơn”.

Nghệ sĩ Lucy Howson chia sẻ về sang chấn trong quá khứ là lý do cô muốn làm tác phẩm "Phía sau trống rỗng" như một phần của hành trình chữa lành
Nghệ sĩ Lucy Howson chia sẻ về sang chấn trong quá khứ là lý do cô muốn làm tác phẩm “Phía sau trống rỗng” như một phần của hành trình chữa lành

Đồng Phạm Thơ Ngây (The Innocent Accomplices) /Nghệ thuật sắp đặt/ – Nguyễn Hoàng Vũ x Nguyễn Hoàng Xuân Thi

 

Tác phẩm "Đồng phạm thơ ngây" của hai nghệ sĩ Nguyễn Hoàng Vũ x Nguyễn Hoàng Xuân Thi
Tác phẩm “Đồng phạm thơ ngây” của hai nghệ sĩ Nguyễn Hoàng Vũ x Nguyễn Hoàng Xuân Thi

Bảng tin có lẽ là hình ảnh quen thuộc ở bất cứ khu dân cư nào. Nhưng bảng tin “Đồng phạm thơ ngây” trong không gian trải nghiệm “You can talk to me” lại truy lùng một số đối tượng bất thường khiến bạn phải chú ý. Ba đối tượng này là Chai rượu, Váy ngắn và Hẻm khuya – những kẻ bị tình nghi đã gây ra không ít vụ việc quấy rối và xâm hại tình dục. Nguyễn Hoàng Vũ cho biết hai nghệ sĩ muốn sử dụng hình thức nhân hóa để người xem có thể nhận ra sự bất thường của những luận điệu đổ lỗi cho nạn nhân trên báo chí và mạng xã hội.

Tại sao tôi im lặng (Why I Didn’t Report) /Virtual Reality + Augmented Reality/ – Jo Ngô

Tác phẩm "Tại sao tôi không khai báo" của nghệ sĩ Jo Ngo
Tác phẩm “Tại sao tôi không khai báo” của nghệ sĩ Jo Ngo

Jo Ngô luôn tìm kiếm những phương thức biểu đạt mới đối với các tác phẩm của mình. Vì vậy, cô chọn Thực tế Ảo và Thực tế Tăng cường để kể câu chuyện “Tại sao tôi im lặng”.

78361665_1580596755429876_4725723464630009856_o

#WhyIDidn’tReport, nối tiếp làn sóng #MeToo, chia sẻ những lý do tại sao mọi người im lặng về việc bị xâm hại tình dục trên Twitter and Instagram. Tại sao tôi im lặng với cùng một tinh thần nhằm chia sẻ những câu chuyện tái tê lòng người và truyền thêm sự dũng cảm cho khán giả để lên tiếng cho chính mình. Trải nghiệm Thực tế ảo với video 360 độ dựa vào lời kể của người ủng hộ những nạn nhân bị xâm hại, trong khi trải nghiệm Thực tế tăng cường với máy tính bảng khuyến khích khán giả tìm hiểu các thông điệp ẩn trong hình ảnh và câu chữ từ chính nạn nhân và cùng ghi ra những suy nghĩ của bản thân.

Những dòng chia sẻ của người xem sau khi trải nghiệm tác phẩm thực tế ảo và thực tế tăng cường "Tại sao tôi im lặng" - Jo Ngo
Những dòng chia sẻ của người xem sau khi trải nghiệm tác phẩm thực tế ảo và thực tế tăng cường “Tại sao tôi im lặng” – Jo Ngo

Dưới vỏ bọc & Bốn chân tốt, hai chân xấu (Under the skin & Four legs good, Two legs bad) /Tranh vẽ/ – Luis Bernardino

Tranh màu nước "Dưới vỏ bọc" và "Bốn chân tốt, hai chân xấu" của nghệ sĩ Luis Bernardino
Tranh màu nước “Dưới vỏ bọc” và “Bốn chân tốt, hai chân xấu” của nghệ sĩ Luis Bernardino

Hai bức tranh mà Luis Bernardino mang đến không gian trải nghiệm “You can talk to me” thể hiện góc nhìn của anh đối với một xã hội dung chứa bạo lực giới và đổ lỗi cho nạn nhân. Đó là nơi địa vị xã hội, quyền lực và học thức đôi khi có thể chỉ là những tấm vỏ bọc che giấu cho những hành động xấu xa. Đồng thời, đó cũng là nơi mà con người bị tước đi nhân dạng và tính người, nơi mà tội ác dễ dàng được ngụy biện.

Máy Bay Giấy (Paper Planes) – S.O.S Share Our Stories

Tác phẩm "Rừng máy bay" của nhóm S.O.S Share Our Stories
Tác phẩm “Rừng máy bay” của nhóm S.O.S Share Our Stories

Qua 3 năm hoạt động, S.O.S đã xây dựng được một cộng đồng online với hơn 188.000 người theo dõi, và đã có gần 5500 câu chuyện từ những người sống sót được chia sẻ đến những người thực hiện dự án từ khắp mọi miền tổ quốc. S.O.S – Share Our Stories đem đến không gian trải nghiệm “YOU CAN TALK TO ME” tác phẩm tương tác “Rừng máy bay – Paper airplanes forest” như một phần nhỏ những thông điệp, câu chuyện, chia sẻ mà dự án đã nhận được trong suốt 3 năm hoạt động. S.O.S – Share Our Stories mong muốn người xem có thể cảm nhận, suy ngẫm, và lan tỏa những câu chuyện được chia sẻ trong những chiếc máy bay giấy xanh, cũng như để lại khu rừng máy bay này những câu chuyện và thông điệp của chính bản thân mình.

—-

Không gian trải nghiệm “You can talk to me” sẽ diễn ra tại Hà Nội (Trung tâm triển lãm – 93 Đinh Tiên Hoàng, phường Tràng Tiền, Quận Hoàn Kiếm) từ ngày 03/01/2020 đến 12/01/2020.

Không gian trải nghiệm “You can talk to me” do Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE) và nhóm S.O.S – Sharing our stories phối hợp tổ chức, với sự tài trợ của Tổ chức Care Quốc tế tại Việt Nam và Cơ quan Phát triển Quốc tế Úc (Australian Aid).

Bài viết: Lan Anh

Ảnh: Thanh Tùng, Kim Nguyễn