Tôi Tin Tôi Có Thể 2019 – Khi bà con tự kể câu chuyện của mình

Tôi tin tôi có thể là sự kiện thường niên của mạng lưới Tiên phong vì tiếng nói người dân tộc thiểu số. Với sự đồng hành của Tổ hợp nghệ thuật Mắt Trần, festival ‘Tôi tin tôi có thể 2019 – Cuộc gặp của những diễn ngôn’ sẽ được tổ chức vào ngày 24-26/5 mở ra một không gian để cộng đồng các dân tộc thiểu số tự kể câu chuyện của mình.

Câu chuyện đó có thể là về những thực hành văn hoá, có thể là về tri thức bản địa và cũng có thể là về vũ trụ quan/nhân sinh quan của từng dân tộc. Chia sẻ của nghệ sĩ Trang Linh, thành viên Tổ hợp nghệ thuật Mắt Trần về những chuyến đi thực địa đến cộng đồng.

IMG_9752

Nghệ sĩ Trang Linh (đội mũ) cùng nhóm nghệ thuật Mắt Trần và bà con cộng đồng người Mường, Thanh Hoá và bức tranh về thuỷ điện.

“Đây là lần thứ 3 nhóm chúng tôi thực hiện dự án cùng iSEE. Lần đầu là ‘Cụng, Đụng, Chạm’; lần 2 là ‘Tôi tin tôi có thể’ 2016 và 2018. Trong năm 2019, chúng tôi làm việc với 4 cộng đồng dân tộc thiểu số là người H’Mông (Sa Pả, Lào Cai); cộng đồng Mường tại Thanh Hoá; cộng đồng Pako tại Quảng Trị và cộng đồng Ede tại Daklak.

IMG_2300

Nhóm Mắt Trần cùng bà con cộng đồng Ede tại Daklak.

Ở mỗi chuyến đi, mỗi lần tiếp xúc với một cộng đồng mới, chúng tôi lại có những trải nghiệm và khám phá khác nhau, khiến thay đổi nhận thức, tự suy nghĩ và phản tỉnh về các giá trị và góc nhìn. Trong quá trình tìm kiếm và sáng tạo, chúng tôi luôn phải tự cân nhắc những cách tiếp cận đảm bảo sự nhạy cảm và tôn trọng giá trị; và phải tìm được cách sáng tạo và ngôn ngữ riêng với từng nhóm cộng đồng khác nhau.

Trong quá trình trải nghiệm, chúng tôi không đặt mình ở vai trò của những nghệ sĩ sáng tạo, mà là những người đồng hành cùng các cộng đồng, đồng sáng tác và kể chuyện cùng họ. Trong hành trình đó, chúng tôi vỡ ra được rất nhiều điều. Ví dụ diễn ngôn “Thế nào là hủ tục? thế nào là văn minh? Thế nào là lạc hậu?… chúng tôi đã tranh luận với nhau rất nhiều trước chuyến đi, nhưng những điều chúng tôi nghĩ rất khác với những gì chúng tôi trải nghiệm. Thậm chí với nhóm cộng đồng Lào Cai và Daklak, chúng tôi đã phải thay đổi hoàn toàn cách thức sáng tạo so với đề án lúc đầu.

Có những diễn ngôn phải được nghe/nhìn trực tiếp mới thấy sâu và nhiều tầng lớp, không chỉ truyền thống qua thực hành văn hoá, mà còn ở các sinh hoạt hàng ngày và sinh kế như trồng trọt, chăn nuôi.

Qua mấy năm liên tiếp làm dự án cùng bà con, chúng tôi phải luôn luôn ý thức đặt cái tôi nghệ sĩ của mình sang một bên, luôn ý thức rằng chúng tôi không đến để sáng tạo về bà con, mà là để đồng sáng tạo cùng họ. Chúng tôi luôn cân nhắc cách đặt câu hỏi thế nào cho hợp lý, và luôn luôn điều chỉnh đặt vị trí của mình ở đâu để cùng bà con kể câu chuyện của họ.

Như câu chuyện về thuỷ điện, chúng tôi mời cộng đồng người Mường, Thanh Hoá cùng vẽ lại từng lớp về thế giới của họ: đất, nước, nhà cửa, thuỷ điện, lũ.. Trong quá trình họ vừa vẽ vừa kể lại câu chuyện khá mạch lạc, đấy là cách họ hệ thống lại những vấn đề xảy ra với cộng đồng mình. Thuỷ điện và lũ thay đổi cuộc sống của họ ra sao. Ở mỗi một lớp vẽ là một câu chuyện, một dấu mốc mà họ trải nghiệm: lớp thứ nhất là những thứ tự nhiên cho như rừng núi, sông suối, động vật. Lớp 2 là những điều cộng đồng đem đến như ruộng lúa, gia súc. Lớp 3,4 là những điều tồn tại mà không nằm trong tầm kiểm soát của cộng đồng như đập thủy điện, lũ.. Qua cách đó, thay vì “bị kể” như trước nay, các cộng đồng chủ động kể câu chuyện của mình, vì không ai hiểu những gì họ trải nghiệm hơn chính họ.

Chúng tôi tin rằng, sau khi lắng nghe những câu chuyện “tự kể”, những người làm chính sách và công chúng nói chung sẽ cân nhắc lại những góc nhìn của mình theo hướng đa chiều hơn.

Bà con cộng đồng Mường, Thanh Hoá cùng vẽ bức tranh nhiều lớp kể thuỷ điện từng bước tác động vào đời sống người dân bản địa như thế nào.

53544505_403915350434522_6083957063254278144_o53685651_403915247101199_7734705504131219456_o53706664_403915580434499_930395422185226240_o53822745_403915607101163_5748785546415570944_o54258128_403915503767840_8961486818298036224_o54433432_403915387101185_6786205381749112832_o53726504_403914937101230_2406839873848737792_o53803541_403914823767908_3051225443744088064_o

Một vài hình ảnh của Mắt Trần trong các chuyến đi thực địa tại cộng đồng