Đồng Nghiên cứu Bắc Kạn – Tăng cường tiếng nói của phụ nữ dân tộc thiểu số

Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường phối hợp cùng tổ chức CARE Việt Nam, với sự tài trợ của Liên minh EU, thực hiện Dự án tăng cường sự tham gia và tiếng nói của phụ nữ dân tộc thiểu số tại hai xã Phúc Lộc và Bành Trạch, huyện Ba Bể, Bắc Kạn. 

Dự án sử dụng phương pháp Đồng nghiên cứu với những thành viên cộng đồng chính là người làm nghiên cứu, và cán bộ dự án chỉ làm công tác tổ chức và hỗ trợ. Các phụ nữ dân tộc thiểu số tập trung vào rèn luyện kỹ năng nhận thức và trình bày những vấn đề của chính cộng đồng mình. Từ cuối 2015 đến nay, các chị em – mà ví dụ điển hình là chị Lộc, chị Hoa và Đoàn – đã nhìn thấy sự chuyến biến tích cực trong năng lực cũng như sự nhiệt huyết của nhau, và của cả bản thân. Bằng những câu chuyện của mình, họ cũng đã truyền cảm hứng cho chính các cán bộ dự án, và nhiều người khác nữa.

Chị Lộc là một người phụ nữ trung niên người Tày. Hơn nửa năm qua, chị cứ đau đáu mãi: “Bọn trẻ tiếng Tày không biết đọc, không biết viết, hát lượn không biết hát, dệt vải không biết làm. Làm thế nào để lưu giữ được những bản sắc này?” Vậy là chị Lộc bắt đầu nghiên cứu về vấn đề biến đổi văn hóa của cộng đồng mình. Chị lặn lội đi nhiều hộ gia đình để chụp ảnh và nói chuyện về trang phục truyền thống của người Tày. Chị Lộc làm nghiên cứu, rồi kiêm luôn biên đạo múa – tháng trước chị sáng tạo ra một điệu múa mô tả các công đoạn làm trang phục truyền thống. Rồi chị còn cùng với các chị em người dân tộc thiểu số khác biểu diễn cho mọi người xem nữa.

Trong ảnh là chị Lộc hôm tập huấn để chuẩn bị cho hội thảo trình bày kết quả nghiên cứu về vấn đề biến đổi văn hóa của cộng đồng Tày. Hôm đó chị bị hạ huyết áp và được mọi người đưa vào viện. Vẫn mệt thế, vậy mà khi nghe tin có chuyên gia từ Bảo tàng dân tộc học đến thôn, chị Lộc quyết tâm gặp nói chuyện. Giá mà ai cũng thiết tha với những vấn đề của cộng đồng mình thế nhỉ.

Là một người phụ nữ H’mong học hết lớp 5, chị Hoa ít nói và hay ngại người lạ. Chị đã từng chia sẻ thế này: “hồi đầu thấy Xinh nói chuyện với cán bộ dự án, tự nghĩ là biết bao giờ mình mới dám nói chuyện với người lạ nhỉ.” Thấy chị bảo, hồi xưa chị ít nói đến mức lúc đang tán nhau, chồng gọi chị còn chẳng thưa.

Tham gia vào dự án từ tháng 11/2015, chị Hoa cùng với nhóm của mình thấy rằng việc trẻ em H’mông và Dao bỏ học là một vấn đề mà cộng đồng cần giải quyết. Chị không muốn con gái cũng sẽ chỉ học hết lớp 5 như mẹ. Vậy là từ đấy chị Hoa cùng các chị em trong nhóm đi khắp các thôn trong xã, quyết tâm hỏi chuyện những gia đình có trẻ nhỏ để tìm hiểu về tình trạng và lý do khiến trẻ bỏ học sớm. Tâm huyết với vấn đề của cộng động mình thế, thêm cả làm nhiều thành quen, bây giờ chị Hoa chẳng ngại người lạ nữa đâu. Rồi hôm trước, chị còn đứng trước cả mấy chục người để trình bày kết quả nghiên cứu của mình cơ. “Dù khó khăn đến đâu, chúng em cũng giải quyết được…Thôn xa nhất là thôn Thiêng Chỉ, thì Xinh với chị Hoa đã chinh phục rồi” – một bạn trong nhóm đã nói thế đấy.

Chị Hoa cùng các chị Dẻ, Đoàn và Xinh trong nhóm nghiên cứu 

Đoàn là một cô gái H’mong nhỏ nhắn và dễ thương. Bạn ấy cùng nhóm có chị Hoa đã đến 6 thôn tại xã Phúc Lộc để tìm hiểu nguyên nhân trẻ em H’mong bỏ học. Nhiều quãng đường xa và dốc lắm, chồng của Đoàn đã đưa bạn ấy đi phỏng vấn nhiều hộ có trẻ nhỏ. Đi cùng Đoàn có cả chị Hoa và chị Dẻ. Chồng của các chị ấy cũng toàn lấy xe máy chở các chị em đi, rồi lại còn ngồi chờ phỏng vấn xong nữa. Đoàn bảo, lúc đầu bạn ấy lo lắm, nhưng chồng luôn động viên, “cứ đi đi, ở nhà làm gì.” Rồi nhiều lúc Đoàn sợ mẹ chồng sẽ trách vì chẳng có ai làm việc nhà, chồng Đoàn lại nói, “Không sao, chồng làm cho, sẽ làm cả phần của vợ nữa, mẹ không nói được gì đâu.” Rồi sáng hôm trước, Đoàn bị ốm. Chồng dậy sớm làm bữa sáng cho Đoàn, xong lại đi giặt nữa.

Ảnh do bạn Sằm Thị Xinh chụp lúc chồng của chị Hoa và chị Dẻ ngồi đợi các chị đi phỏng vấn các hộ trong thôn

Một vài câu chuyện như thế, khiến người nghe phải thốt lên rằng, “Mình cũng muốn lấy chồng người H’mong rồi đấy!” Vậy mà, ai bảo đàn ông H’mong chỉ biết rượu chè tối ngày nhỉ?

Lê Thảo